Хитайниң җинайитигә шерик болуватқан ширкәтләр һәққидә ечилған йиғинда уйғурлармәсилиси муһим нуқта болди

Вашингтондин мухбиримиз җәвлан тәйярлиди
2023.07.11
JINKOSOLAR-DHS-RAID Америка ана вәтән хәвпсизлики министирлиқи ахбарат елан қилиш йиғини, 19-синтәбир, 2021-йили, дел рио, тексас
REUTERS

7-Айниң 11-күни, америка дөләт мәҗлиси хитай ишлири иҗраийә комитети хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә шерик болуватқан ширкәтләр һәққидә испат аңлаш йиғини өткүзди.

Йиғинниң көрсәтмисидә, хитайниң хәлқара содидин еришкән ғайәт зор пайдиси, әмма иқтисади күчләнгәндин кейин елип бериватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичилки, җүмлидин уйғурларға йүргүзүп келиватқан ирқий қирғинчилиқи, уларни мәҗбурий әмгәккә селиши, ички әзалирини елип сетиши, һәммә җайда кәң-көләмлик тәқип-назарәт системиси бәрпа қилиши, интернет тори вә пикир әркинликини чәклиши, һалбуки мушундақ қәбиһ җинайәтләрни садир қиливатқан хитай билән һәмкарлашқан хәлқара ширкәтләрниң бу җинайәткә давамлиқ шерик болуши вә бу һәқтә нопузлуқ шәхсләрниң пикир-баянлирини аңлаш муһим нуқта қилинған.

Йиғинда гуваһлиқ бәргүчиләрдин америка вәтән бихәтәрлики министирлики (DHS) ниң муавин министири роберт силверс (Robert P. Silvers), атлантик кеңишиниң тәклиплик тәтқиқатчиси, “америка иккинчи: америка сәр хиллири қандақ қилип хитайни күчлүк қилип қойди?” намлиқ китабниң аптори исақ стон фиш (Isaac Stone Fish) қатарлиқлар дунядики чоң ширкәтләрниң чириклишип кәткәнлики, йәни хитайдики кишилик һоқуқ дәпсәндичилики вә мәҗбурий әмгәк билән болған шерикчилики, буниңға қарши елип бериливатқан хизмәтләр һәққидә мәлумат бәрди; улар йәнә хитайниң җинайитигә шерик болуш мәсилисиниң американиң хәвпсизликигә тәһдит болуватқанлиқини оттуриға қойди һәмдә дөләт мәҗлиси билән һөкүмәткә бәзи тәклипләрни бәрди.

Америка дөләт мәҗлиси авам палата әзаси, америка дөләт мәҗлиси хитай ишлири иҗраийә комитети рәиси крис симис (Chris Smith) йиғинниң кириш қисмида сөз қилип, 1990-йиллардин башлап коммунист хитайниң өз пуқралириға зулум селишни күчәйткәнликини, һөкүмәт васитилирини ишқа селип ирқий қирғинчилиқ елип барғанлиқини, диний вә сиясий мәһбусларни әшәддий усулда қийниғанлиқи, хорлиғанлиқи вә ички органлирини суғуривалғанлиқини, түрмә-лагерға солиғанларни қул әмгикигә салғанлиқи вә адәм әткәсчилиригә сатқанлиқини, пикир әркинлики вә ихтиярий йиғилишларни чәклигәнликини ейтип өткәндин кейин, ши җинпиң һөкүмранлиқидики хитайда бу хил зораванлиқ вә зулумниң техиму еғирлишиватқанлиқини әскәртти.

Америка дөләт мәҗлиси кеңәш палата әзаси, америка дөләт мәҗлиси хитай ишлири иҗраийә комитети муавин рәиси җеф меркили (Jeff Merkley) йиғинниң ечилиш сөзидә, коммунист хитайниң өз пуқралирини езиш қилмишиниң һәддидин ашқанлиқи, җинайәтлириниң четилиш даирисиниң бәкму кеңиийп кәткәнликини тилға елип, “уйғурларни қул орнида ишлитидиған һәмдә ирқий қирғинчилиқниң давамлишишидин пайда йәватқан хитай ширкәтлири пахтидин тартип машина запчаслириғичә түрлүк мәһсулатларни америкаға ескпорт қилишқа урунуп кәлмәктә. Биз америкада юқири инавәткә игә алма, һилтон, амазон, әйрбин(Airbnb), NBA қатарлиқ даңлиқ ширкәтләргә хәт йезип, хитайниң кишилик һоқуқни дәпсәндә қилиш қилмишлириға шерик болуп қалмаслиқини әскәрттуқ. Комитетимиз америкадики карханиларниң хитайға шерик болушиниң алдини елишни үчүн ‛уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни‚ни имзалиғаниди. Америка авам палата әзаси мәк гаврен, сенатор марко робийо, авам палата әзаси крис симис қатарлиқлар баш болуп түзгән бу қанун мәҗбурий әмгәккә четишлиқ мәһсулатларниң содисини қилған ширкәтләрниң җавабкарлиқини сүрүштүрүп, америка истемалчилирини қоғдап кәлмәктә”.

Америка вәтән бихәтәрлики министирлики (DHS) ниң муавин министири роберт силверс американиң кишилик һоқуқ қиммәт қаришини қоғдаш үчүн түзүп чиқилған “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” ни иҗра қилиш әһвалини тонуштуруп мундақ деди: “бу қанунни иҗра қилиш сүритимиз тез, күчлүк вә оператсийә қилиш шәклидә болуватиду. Тез дегинимиздә, бу қанунни иҗра қилиштики вақит җәдвилимиз наһайити зич; күчлүк дегинимиздә, бу қанунни иҗра қилиш үчүн барлиқ васитиләрни ишқа селиватимиз. Оператсийә қилиш шәклидә дегинимиздә, мәһсулатларниң мәҗбурий әмгәккә четишлиқ тәркивини тәкшүрүп баһалаймиз, санлиқ мәлуматни асас қилимиз. Бу қанун иҗра қилинған 2022-йил 6-айдин буян шундақ қилип келиватимиз. Америка таможна вә чегра қоғдаш идаримиз қиммити 1 милярд 400 милйон доллар қиммитидики мални чеграда тутуп қалди вә мал експорт қилғучиларға бизниң бу ишқа интайин җиддий қарайдиғанлиқимизни ениқ көрситип қойди”.

Атлантик кеңишиниң тәклиплик тәтқиқатчиси исак стон фиш бу йиғинда бәргән мәлуматида, американиң көплигән даңлиқ ширкәтлириниң әслидинла уйғур мәҗбурий әмгики билән зич алақиси барлиқини билдүрп: “10 нәччә йилдин буян америка карханилири хитай билән йеқинлишип кәтти. Америкада мәсилиләрниң кәскинлишишигә әгишип, улар хитайда болуватқан ишларға бир тәрәплимә қарайдиған болди. Һелиму яхши биздә ‛уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни‚ дәк яхши бир қанун бар.” деди. У йәнә америка ширкәтлириниң билип-билмәстин хитайни күчләндүрүватқанлиқини тәнқидләп: “мән һазир америка ширкәтлириниң хитай армийәсигә ярдәм берип қелишидин әнсирәп йүрүймән. Хитай компартийәси билән хитай хәлқ азадлиқ армийәси әзәлдин бир, хитайниң дөләт карханилири әмәлийәттә хитайниң сода-санаәт банкисиға йөлиниду, хитайниң һәрбий санаити әнә шу дөләт карханилириға тайиниду, улар күчләнгән һаман америкалиқларға қәст қилишқа башлайду” деди.

Америка васкетболчилар бирләшмиси (NBA) ниң сабиқ васкетбол маһири, әркинлик паалийәтчиси әнәс кантәр бу йиғинда өзиниң бир тәнһәрикәтчидин қандақ болуп, уйғур қериндашлириниң бешиға кәлгән паҗиәгә көңүл бөлидиған адәмгә айланғанлиқини, уйғурларға әркинлик тәләп қилғини үчүн NBA дин айрилсиму, һәққанийәт вә әркинлик үчүн күрәш қилиш йолиға маңғанлиқидин техиму рази икәнликини билдүрүп: “мениң дәвайим мәндинму, васкетболдинму, NBA динму муһим. Мән ашу бәхтсиз кишиләрниң авази болушқа давамлиқ тиришимән” деди.

Америка дөләт мәҗлиси хитай ишлири иҗраийә комитети йиллардин бери зулумға учраватқан уйғурларға мунасивәтлик қанунларниң түзүлүши вә иҗра қилинишида түрткилик рол ойнап келиватқан муһим орган болуп, бу қетимқи испат аңлаш йиғининиң мәзмунидин қариғанда, уларниң уйғурлар мәсилисини хитайдики әң еғир кишилик һоқуқ мәсилиси қатарида күнтәртиптә тутуп келиватқанлиқи мәлум.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.