Явропа дөләтлири уйғурлар мәсилисидә американиң йолиға әгишәмду?

Мухбиримиз җәвлан
2021-03-09
Share
Голландийә парламенти хитайниң уйғурларға йүргүзүп кәлгән җинайитини Голландийә парламенти хитайниң уйғурларға йүргүзүп кәлгән җинайитини "ирқий қирғинчилиқ" дәп бекитти.
Photo: RFA

Америка билән канада хитайниң уйғурларға йүргүзүп келиватқан җинайитини ирқий қирғинчилиқ дәп атиғандин кейин, явропа иттипақидин голландийәму хитайниң бу җинайитини ирқий қирғинчилиқ дәп қобул қилди. Арқидин әнгилийәниңму бу сәпкә қошулуши мумкинлики сиясий көзәтчиләр тәрипидин тәхмин қилинмақта. Өткән йилниң ахирида явропа иттипақи билән хитайниң "мәбләғ селиш келишими" принсип җәһәттин мақулланған болсиму, бу келишим демократик әлләр вә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң әндишисини қозғиғаниди. Байдин һөкүмити 3-феврал йеңи ташқий сиясәт пиланини рәсмий елан қилип, явропадики иттипақдашлири билән һәмкарлишип хитайға тақабил туридиғанлиқини оттуриға қойди. Әмма трамп һөкүмити дәвридә америкадин көңли совуп қалған явропа дөләтлири буниңға қандақ қарайду, америкаға қанчилик йеқинлишиду? уйғурлар мәсилисидә американиң тутқан йолиға әгишәмду? биз сиясий анализчиларниң бу һәқтики көз қарашлирини елиш үчүн зиярәт елип бардуқ.

Сиясий көзәтчи илшат һәсән явропа дөләтлириниң кәлгүсидә америка билән канадаға әгишип, хитайға тақабил туруш еһтималиниң чоң икәнликини, чүнки хитайға кишилик һоқуқ мәсилисидә йол қойидиған йериниң қалмиғанлиқини, уйғурлар мәсилисиниң буниңда муһим рол ойниғанлиқини билдүрди вә "голландийә хитайниң җинайитини ирқий қирғинчилиқ дәп қобул қилди, бу бир яхши башлиниш, явропадики әнгилийә қатарлиқ дөләтләрму мушундақ қарар елиши мумкин," деди.

Истратегийә мутәхәсиси әркин әкрәм явропа иттипақида америкадин айрим сиясәт елип беришни үмид қилидиған дөләтләрниңму барлиқини, униң ичидә германийәниң әң башта келидиғанлиқини, ирқий қирғинчилиқни бекитиш мәсилисидә германийәгә хизмәт ишләшниң муһимлиқини билдүрди.

Анализчиларниң қаришичә, явропа иттипақидики дөләтләрниң америкаға әгишиш-әгәшмәслики иқтисад билән бағлинип кәткән; иқтисад вә сода бу мунасивәтниң тәрәққият йөнилиши, шундақла уйғурлар мәсилисиниң қандақ һәл болушиға тәсир көрситиду. Йеқинда "вал-стрет" журнилида елан қилинған бир мақалидә көрситилишичә, явропа иттипақи хитайниң барғансери күчийиватқан район тәһдитидин әнсирәватқан болуп, явропа иттипақидики роминийә, кродийә, литва қатарлиқ дөләтләр хитайниң иқтисадий кеңәймичиликини тосушқа башлиған вә бу җәһәттә америка билән охшаш мәйданда турушқа һәмдә американиң хитайға қарши тәшәббус қиливатқан иқтисадий сияситигә майил болушқа башлиған. Бу дөләтләр хитай дөләт карханилириниң мәбләғ чақириш түрлирини бикар қилған яки тәдибр қоллинип, хитай карханилириниң бу дөләткә мәбләғ селишини чәклигән. Полша һөкүмити биринчи болуп явропа иттипақи билән хитайниң "мәбләғ селиш келишими" гә қарши чиққан. Әмма явропа иттипақидики германийә, франсийә қатарлиқ дөләтләр йәнила хитай билән содилишишқа майил икән; бу әһвал явропа иттипақиниң ичкий қисмида зиддийәт пәйда қилған. явропа иттипақи билән хитайниң "мәбләғ селиш келишими" бәлким келәр йили тәстиқлинидиған болсиму, явропа парламенти әзалириниң бу келишимгә қарши туруш садалири барғансери күчәймәктә икән.

Мақалидә көрситилшичә, өткән айниң бешида хитай явропа иттипақиға әза дөләт рәһбәрлири билән "17+1" (бу йәрдики 17 явропа иттипақидики 17 дөләтни, 1 болса хитайни көрситиду) тор йиғини өткүзгән болуп, явропа иттипақидики литва, латвийә, истонийә, роминийә, булғарийә, словинийә қатарлиқ дөләтләрниң башлиқлири бу йиғинға пәқәт минситирларни әвәтип қойған. Әмма хитайниң бу йиғин тоғрисидики тәшвиқатида 5 чоң әза дөләт билән 12 кичик әза дөләткә пәрқлиқ муамилә қилиши явропа иттипақидики дөләтләрниң ғәзипини қозғиған болуп, "хитайниң бу қилмиши явропа иттипақини парчилашқа урунғанлиқ" дәп қариған.

Илшат һәсән әпәнди американиң явропа дөләтлири билән бирлишип хитайға тақабил турушиниң тоғра истратегийә икәнликини билдүрүп: "әгәр урушла болмиса, американиң иқтисад җәһәттин хитайға ялғуз тақабил туруши тәскә тохтайду. явропаму әгәр америкаға әгәшмисә, хитай билән русийәниң тәһдитигә учрайду," деди. У явропаниң һаман америкаға әгишидиғанлиқини, буниң бәзи аламәтлириниң көрүлүватқанлиқини, буниң уйғурлар үчүнму бир үмид вә пурсәт икәнликини билдүрди.

Анализчиларниң қаришичә, канада парламентидин кейин голландийә парламенти хитайниң уйғурларға елип барған җинайәтлирини "ирқий қирғинчилиқ", "инсанийәткә қарши җинайәт" дәп бекиткән болсиму, һөкүмәт тәрәптин хитайға бирәр тәдбир қоллинидиған аламәт көрүлмигән. Һөкүмәтләр асасән пайда-мәнпәәткә мунасивәтлик ишларға көңүл бөлидиған болғачқа, хитай һөкүмити билән уйғурлар мәсилиси тоғрулуқ тоқунушуп қелиштин өзини қачуруп кәлгән. Әнгилийә, германийә, франсийә, голландийә һөкүмәтлири буниңға мисал болалайдикән. Ройтерс агентлиқиниң 25-феврал бәргән бир хәвиридә қәйт қилинишичә, голландийә ташқий ишлар министери стеф блок (Stef Blok): "һөкүмәтләр ирқий қирғинчилиқ дегән бу сөзни ишләтмәслики керәк, чүнки нөвәттә бу әһвал бирләшкән дөләтләр тәшкилати яки хәлқара сот мәһкимиси тәрипидин ирқий қирғинчилиқ дәп җакарланмиди," дегән.

Истратегийә мутәхәсиси әркин әкрәм әпәнди явропа дөләтлириниң һөкүмәт тәрәптин хитайниң җинайитини "ирқий қирғинчилиқ" дәп бекитишиниң бир қәдәр тәс икәнликини чүшәндүрүп: "һөкүмәтләр көпинчә өз дөлитиниң иқтисадий мәнпәәтини ойлап иш қилиду. Йәнә бир җәһәттин, улар бу ишқа хәлқара сот яки өз дөлитидики сот мәһкимилириниң қарар чиқиришини үмид қилиду," деди.

Илшат һәсән әпәндиниң қаришичә, америка билән явропа дөләтлири уйғурлар мәсилисидә бирликкә келип, хитайға тақабил туруш үчүн ортақ бир сиясәт түзгәндә буниң үнүми болидикән, уйғур паалийәтчилири вә лагердин чиққан шаһитлар у дөләтләрниң уйғурларға мунасивәтлик қарар елиши вә сиясәт түзүшидә муһим рол ойнайдикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт