អ្នកលក់ដូរបន្តិចបន្តួចនៅតាមផ្លូវសាធារណៈ ឬនៅតាមផ្សារនានា និងអ្នករត់ម៉ូតូឌុបជាដើម ជាមុខរបរមួយដែលរកចំណូលបានគួរសមដែរសម្រាប់ចិញ្ចឹមជីវិតគ្រួសារ។
នាយកសមាគមសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចមិនផ្លូវការ លោក លួស សីហា មានប្រសាសន៍ថា អ្នកលក់ដូរតូចតាចតាមផ្លូវឬតាមផ្សារ អ្នករត់ម៉ូតូឌុប ម៉ូតូកង់បីជាដើម គឺជាមុខរបរមួយសំខាន់សម្រាប់ចំណូលគ្រួសារ ហើយពួកគាត់ទាំងអស់បានចូលរួមចំណែកយ៉ាងធំធេងផងដែរនៅក្នុងកំណើនសេដ្ឋកិច្ចជាតិ។
លោកបន្ថែមទៀតថា ទូទាំងប្រទេសចំនួនអ្នកដែលរស់ពឹងផ្អែកលើសេដ្ឋកិច្ចមិនផ្លូវការមានប្រមាណ ៨៣%៖ «សេដ្ឋកិច្ចក្រៅប្រព័ន្ធនេះ បានបង្កើតការងារមួយយ៉ាងធំ បើតាមការស្រាវជ្រាវរបស់យើង ឆ្នាំ២០០៤ ២០០៥ ហ្នឹង គឺ ៨៣% ទូទាំងប្រទេស ដែលប្រកបរកស៊ីសេដ្ឋកិច្ចក្រៅប្រព័ន្ធ ហើយមានគ្រប់វិស័យទាំងអស់។ អ៊ីចឹងមានតែ ១៥% ទេដែលក្នុងប្រព័ន្ធ ១៥% ប្រែថា រកស៊ីបែបចុះបញ្ជី។ ឧទាហរណ៍កម្មករក្នុងរោងចក្រអ៊ីចឹង អាហ្នឹងហៅក្នុងប្រព័ន្ធ ដោយសាររោងចក្រគាត់ហ្នឹងមានច្បាប់ត្រឹមត្រូវ តាមច្បាប់រដ្ឋយើងហ្នឹង»។
លោក លួស សីហា មានប្រសាសន៍បន្តទៀតថា ពួកគាត់ទាំងអស់នោះចូលរួមបង្កើតការងារដោយខ្លួនឯង។ ហើយលោកបានអំពាវនាវដល់ស្ថាប័នដែលពាក់ព័ន្ធគួរយកចិត្តទុកដាក់លើពួកគាត់៖ «៨៣% គឺចូលរួមបង្កើតការងារដោយខ្លួនឯងហ្នឹង គឺធំធេងមែនទែន ហើយបើនិយាយអំពីរដ្ឋាភិបាលវិញ គាត់ជាប់ឆ្នោតដោយសារប្រជារាស្ត្របោះអោយ។ គាត់សន្យាដូច្នេះដោយមែនទែន ការយកចិត្តទុកដាក់របស់គាត់នេះ គួរតែមើលអោយបានច្រើនមែនទែន ដល់អ្នកសេដ្ឋកិច្ចក្រៅប្រព័ន្ធ ពីព្រោះគាត់អត់បានរំខានដល់រដ្ឋាភិបាលទេ គាត់ប្រឹងដោយខ្លួនឯង»។
ម៉្យាងវិញទៀតអគ្គលេខាធិការនៃសមាគមប្រជាធិបតេយ្យឯករាជ្យនៃសេដ្ឋកិច្ចមិនផ្លូវការ លោក ហេង សំអន មានប្រសាសន៍ថា សេដ្ឋកិច្ចផ្លូវការនៅមានកម្រិតនៅឡើយដែលមិនអាចស្រូបយកប្រជាជនកម្ពុជាបានទេ ដូច្នេះពួកគាត់ទាំងអស់នោះត្រូវតែចាប់យកការងារផ្សេងដើម្បីប្រកបរបរចិញ្ចឹមជីវិតរបស់គាត់។
លោក ហេង សំអន៖ «សម្រាប់ប្រទេសយើងវិស័យសេដ្ឋកិច្ចក្រៅប្រព័ន្ធហ្នឹងគឺសំខាន់បំផុត។ ដោយសារតែវិស័យសេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងប្រព័ន្ធ គាត់អត់ទាន់រីកចំរើន អ៊ីចឹងការងារអត់ទាន់សំបូរទៅដល់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរទេ។ ពូកគាត់ងាកមកធ្វើមុខរបរដោយខ្លួនឯង មុខរបរតូចៗ ដើម្បីទ្រទ្រង់ក្រុមគ្រួសាររបស់គាត់។ អ៊ីចឹងក្រៅពីគាត់ធ្វើស្រែ នៅពេលឆ្លៀតពេលទំនេរ គឺគាត់អាចមកប្រកបមុខរបរជាអ្នកលក់ដូរ ជាអ្នករត់ម៉ូតូឌុប ដើម្បីបង្គ្រប់ជីវភាពគ្រួសាររបស់ពួកគាត់។ អ៊ីចឹងវាសំខាន់បំផុតទៅដល់សេដ្ឋកិច្ចជាតិ។ យើងមើលទៅនៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចជាតិទាំងមូល បើយើងនិយាយអំពីអ្នកការងារប្រមាណច្រើនជាង ៧០% គាត់ធ្វើនៅក្នុងវិស័យក្រៅប្រព័ន្ធ មិនមានវិស័យហ្នឹងទេ សេដ្ឋកិច្ចជាតិមិនអាចដំណើរការបានដែរ»។
សម្រាប់ស្ថានភាពកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន អ្នកវិភាគខ្លះយល់ឃើញថា ការបង្កើតអាជីវកម្មបែបផ្លូវការ មានន័យថា អាជីវកម្មទាំងអស់នោះត្រូវចុះបញ្ជីដោយច្បាប់ ហើយត្រូវចំណាយអស់ច្រើន ដូចជាការចំណាយលើការចុះបញ្ជីកម្រៃផ្សេង និងការចំណាយផ្សេងៗទៀត ។ ដូច្នេះសម្រាប់អ្នកលក់នំបញ្ចុក លក់នំគ្រក់ ឬលក់អ្វីកំប៉ិកកំប៉ុកផ្សេងៗទៀត ពួកគាត់ត្រូវបង្ខំចិត្តរស់បែបហ្នឹង។ សរុបសេចក្ដីមកការធ្វើអាជីវកម្មបែបមិនផ្លូវការគឺប្រសើរជាង។ ដូច្នេះការប្រកបអាជីវកម្មកាន់តែតូច និងមិនផ្លូវការ ពួកគាត់ទាំងអស់អាចរួចផុតពីការចំណាយផ្សេងៗទាំងនោះ ប៉ុន្តែវាមិនល្អសម្រាប់រដ្ឋាភិបាល តាមរយៈការប្រមូលពន្ធជាដើម។
ទីប្រឹក្សាផ្នែកធុរកិច្ច លោក ឌីន វីរៈ មានប្រសាសន៍ថា សម្រាប់ស្ថានភាពសព្វថ្ងៃនេះ ការធ្វើអាជីវកម្មបែបមិនផ្លូវការ សក្ដិសមសម្រាប់កម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន។ លោកបន្ថែមថា បើយើងធ្វើអាជីវកម្មឲ្យទៅជាផ្លូវការនោះ យើងនឹងចំណាយច្រើនតាមរយៈការចំណាយផ្សេងៗ ហើយបើចុះបញ្ជីផ្លូវការត្រូវចុះទាំងអស់ដើម្បីជៀសវាងការប្រកួតប្រជែងមិនត្រឹមត្រូវ។
លោក ឌីន វីរៈ៖ «សម្រាប់ស្ថានភាពបរិយាកាសអាជីវកម្ម (Business Environment ) ហ្នឹង នៅស្រុកខ្មែរយើងបច្ចុប្បន្នយើងប្រើ Informal Economic សេដ្ឋកិច្ចមិនផ្លូវការហ្នឹងប្រសើរជាងគេ។ ពីព្រោះថា កាលណាយើង Formalize យើងធ្វើទៅជាផ្លូវការចុះបញ្ជី ឫសុំច្បាប់ បើក្រុមហ៊ុនឯកជនចុះបញ្ជីនៅក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម ឬក៏ NGO យើងសុំច្បាប់នៅក្រសួងមហាផ្ទៃ យើងចំណាយច្រើន ពីព្រោះនៅក្នុងសង្គមយើងវាមាន Informal Payment ច្រើន។ ឧទាហរណ៍ថា ចុះបញ្ជីអ៊ីចឹង គេយកតែ ១២០.០០០រៀលអ៊ីចឹង តែជាក់ស្ដែងបង់អស់ ២៥០ ដល់ ៣០០ដុល្លារ ។ SMEs (អាជីវកម្មតូច និងមធ្យម) ម៉េចអាចរស់បាន បើសិនជាយើងចំណាយច្រើនអ៊ីចឹង ហើយអ្នកផ្សេងគេអត់ចុះបញ្ជី បើចុះទាល់តែយើងចុះទាំងអស់ ដូចថា មួយរកស៊ីបង់ព័ន្ធ មួយទៀតអត់បង់ព័ន្ធ។ យើងអ្នកបង់ពន្ធហ្នឹងរកស៊ីអត់ប្រកួតប្រជែង អត់អ្នកឈ្នះគេមិនផ្លូវការណា យើងផ្លូវការរកស៊ីមិនឈ្នះគេមិនផ្លូវការទេ»។
លោក ឌីន វីរៈ ពន្យល់ទៀតថា ក្នុងន័យសេដ្ឋកិច្ច បើអាជីវកម្មពង្រីកកាន់តែធំនោះ ចំណាយមធ្យមនឹងថយចុះ ប៉ុន្តែដោយសម្រាប់ស្ថានភាពកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន មានន័យថា កាលណាពង្រីកអាជីវកម្មកាន់តែធំ យើងចំណាយកាន់តែច្រើន។៖ «បើនៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចគេហៅថា សេដ្ឋកិច្ចមាត្រដ្ឋាន អត់មានសេដ្ឋកិច្ចមាត្រដ្ឋានមានន័យថា កាលណាយើងពង្រីកអាជីវកម្មអោយធំទៅ ចំណាយមធ្យមយើងថយចុះ។ តែដល់ពេលក្នុងស្ថានភាពយើង យើងហ៊ានតែពង្រីក។ ពង្រីកបានន័យថា ក្លាយទៅជា Formal ពេលហ្នឹងចំណាយមធ្យមយើងកើនឡើងវឹបតែម្ដង»។
លោកបន្ថែមទៀតថា ផ្ទុយទៅវិញការធ្វើអាជីវកម្មមិនផ្លូវការនាំឲ្យរដ្ឋាភិបាលបាត់បង់ការប្រមូលពន្ធ។
យោងតាមស្ថិតិរបស់វិទ្យាស្ថានជាតិស្ថិតិបានបង្ហាញថា រដ្ឋាភិបាលជំរុញមានការចុះបញ្ជីធ្វើពាណិជ្ជកម្មកាន់តែច្រើន។
រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងផែនការ លោក ឆាយ ថន បានមានប្រសាសន៍ក្នុងពិធីផ្សព្វផ្សាយលទ្ធផលបឋមនៃការអង្កេតសាកល្បងនៃជំរឿនសហគ្រាសឆ្នាំ២០១១ នៅឯមជ្ឈមណ្ឌលសហប្រតិបត្តិការកម្ពុជា-ជប៉ុន កាលពីឆ្នាំមុនថា នៅឆ្នាំ២០១០ ចំនួនសហគ្រាសសរុបមានជាង ៥៣ម៉ឺនសហគ្រាស និងចំនួនអ្នកធ្វើការជិត ២លាននាក់ ហើយស្ថិតិនេះមានការកើនឡើងប្រមាណជា ១៥% និងចំណូលសរុបពីការលក់របស់សហគ្រាសមានជាង ១៤ពាន់លានដុល្លារ។
ក្នុងនោះសហគ្រាសដែលមានកម្មករពី ១០០នាក់ឡើងទៅ មានចំណូលសរុបប្រមាណ ៤.២ពាន់លានដុល្លារត្រូវជា ២៩%។ បន្ទាប់មកសហគ្រាសដែលមានកម្មករពី ៥០ ទៅ ៩៩នាក់ មានប្រមាណ ១៧.៥% និងកម្មករពី ១០ ទៅ ៤៩នាក់មានប្រមាណតែ ១០.២% ប៉ុណ្ណោះ ដូច្នេះរដ្ឋាភិបាលត្រូវជំរុញការបង្កើត និងកំណើនសហគ្រាសមធ្យម៕