Erk küychisi, sha'ir abdurehim tileshüp ötkürni eslep

Muxbirimiz jüme
2019-04-26
Élxet
Pikir
Share
Print
Abduréhim ötkür we repiqisi xelchem tileshiwa xanim.
Abduréhim ötkür we repiqisi xelchem tileshiwa xanim.
Photo: RFA

Öz xelqning otida köyüp, süyide aqqan, axirqi nepisigiche hörlük üchün qelem tewretken meshhur edib abdurehim tileshüp ötkürning wapatigha bu yil azghine kem 24 yil boldi.

Zamanimizdiki Uyghur edibliri lagérlargha bend qilinip, sha'irlarning tili késilgen, Uyghur ana tili yoqilish xetiride turuwatqan bügünki künde Uyghur tili arqiliq kamaletke yetken, Uyghur tili arqiliq Uyghurlargha Uyghurluqidin pexirlinishni ögetken abduréhim ötkür kebi zatlarni eslep ötüshtinmu ehmiyetlik ishi bolmisa kérek, deydu, shiwétsiyediki Uyghur ziyaliysi, sha'ir abdushükür muhemmet.

Meshhur sha'ir we yazghuchi merhum abduréhim tileshüp ötkür 1923-yili qumulda sodiger a'iliside dunyagha kelgen. 1936-Yilidin 1942-yilighiche ürümchide oqughan. U 1943-yilidin 1945-yilighiche gomindangning türmiside iztirap chekken bolsa, xitay kommunistliri Uyghur diyarini idare qilghan 1949-yilidin taki1970-yillarning axirlirighiche siyasiy réjim, türme, emgek bilen özgertish meydanlirida azab chekken. Yéziqchiliq we metbu'at hoquqi nechche 10 yillap cheklinip, ijadiyet énérgiyesi urghup turghan newqiran yilliri xarab qilin'ghan. 1970-Yillarning axirliridin bashlap Uyghur aptonom rayonluq ijtima'iy penler akadémiyesining aliy tetqiqatchisi bolup ishligen abdurehim ötkür Uyghur hazirqi zaman tarixida eng köp oqulghanliqi qeyt qilinidighan "Iz", "Oyghan'ghan zémin" qatarliq nadir tarixiy romanlarni, "Ömür menzilliri" namliq shé'irlar toplamlirini öz xelqige sun'ghan. U 1995-yili 10-ayning 5-küni késel sewebi bilen ürümchide elemdin ötken.

Sha'ir abdushükür muhemmetning bildürüshiche, özining qimmetlik edebiy mirasliri bilen Uyghur xelqning yüksek hörmitige érishken abduréhim ötkürni 20-esir Uyghur edebiyati jümlidin hazirqi zaman Uyghur tarixida muhim orun tutidighan yétük ediblerning biri dep éytishqa bolidiken.

Melum bolushiche, abdurehim ötkür "Ulugh ana heqqide chöchek", "Qeshqer kéchisi", "Men aq bayraq emes" qatarliq dastan we shé'irliri, "Iz", "Oyghan'ghan zémin" din ibaret tarixiy romanliri arqiliqla emes, belki yüsüp xas hajipning "Qutadghubilik", mehmud qeshqerining "Türkiy tillar diwani" meshhur klassik eserlerning hazirqi zaman Uyghur tilida yoruq körüshige qoshqan zor töhpiliri bilenmu chongqur hörmet sahibi bolushqa layiq zat iken.

Yéter, ey cherx
Yéter, ey cherx, bu hijranda méni yighlatma artuqche,

Kérektur yargha köz yashim, uni xoratma artuqche.

Muhebbet menzili qattiq iken, tashliq dawani köp,

Yiqildim putliship qanche, yéter, ghulatma artuqche.

Tapalmay weslige yolni, adashtim chölde mejnundek,

Chölistan ichre serrapqa méni aldatma artuqche.

Gunahim söygüdin özge némidur bilmidim esla,

Yüsüptek xaruzar eylep, qulum dep satma artuqche.

Jahanni basti peryadim, manga bulbulmu heyrandur,

Oqup sen gülge epsunlar, uni uxlatma artuqche.

Téship baghrimni qan qildi judaliq oqliri köptin,

Yéter bu zulmu bidatliq, yene oq atma artuqche.

Tonurdek yanmisa qelbim, bolurmu ahlirim yalqun,

Yene köydürgili ey cherx, yéter, ot yaqma artuqche.

1948-Yili 5-séntebir, ürümchi
Bahar chillaymen
Zérikkech janlar bu zimistandin,

Janu-janimdin bahar chillaymen.

Tünler kéchisi huwlighan shirdek,

Ah-pighanimdin bahar chillaymen.

Ne taqitim bar, ne sewrim emdi,

Qaynaq bir qazan yürikim emdi.

Goya bir wolqan tilikim emdi,

Shu wolqanimdin bahar chillaymen.

Ölümdin artuq yighlap olturmaq,

Mirasmidi bu yashlar aqquzmaq?

Xa'inlar ishi bash égip turmaq,

Pak wijdanimdin bahar chillaymen.

Shuni küyleymen zimistandimu,

Tilim zenjirde baghlan'ghandimu,

Kökrekke neyze qadalghandimu,

Issiq qénimdin bahar chillaymen.

Ümidim bügün xiyaldin yüksek,

Ümid baghida atti köp chéchek.

Xiyaldin artuq tashqin bu tilek,

Küreshchan tangdin bahar chillaymen.

Bahar chillaymen, bahar chillaymen,

Xelq bextige bir yar tileymen.

Arzuyum bahar, ümidim bahar,

Undin özgige köngül bölmeymen.

Bahar chillaymen, bahar chillaymen,

Xelq mungi shu shuni küyleymen.

Bowammu manga shuni ögetken,

Undin özgini néchük söyey men.

Bahar chillaymen, tünler kéchisi,

Meyli tozisun ömrüm ghunchisi.

Razimen shundin, qilche arman yoq,

Bolalisam men xelq mungchisi.
Toluq bet