Abduxaliq Uyghur qetli qilin'ghanliqining 86-yiligha béghishlap

Muxbirimiz jüme
2019-03-15
Élxet
Pikir
Share
Print
31-Awghust yaponiye taki neshriyati teripidin neshr qilin'ghan "Abduxaliq Uyghur shé'irliri" namliq kitabtin élindi.
31-Awghust yaponiye taki neshriyati teripidin neshr qilin'ghan "Abduxaliq Uyghur shé'irliri" namliq kitabtin élindi.
RFA/Qutluq

Bezi shexslerning tarixtiki rolini hergiz inkar qilghili bolmaydu. Bolupmu, özi yashighan dewride öz xelqining heqiqiy arzu-ümidlirini qelbige mujessemligen we pütün hayat pa'aliyiti dawamida öz xelqining otida köyüp, süyide aqqan shexslerla xelq qelbide menggü yashap qalidu.

Bu yil 9-féwral milletperwer Uyghur sha'iri abduxaliq Uyghur tewellutining 118-yili bolsa, bu yil 13-mart qetli qilin'ghanliqining 86-yilidur.

Mushu munasiwet bilen biz bügünki sehipimizde silerge tonushturup ötmekchi bolghan shexs del abduxaliq Uyghurdur. Tetqiqatchilarning qarishiche, abduxaliq Uyghurni 20-esirning 30-yillirida Uyghur xelqining meripet we erkinlik mesh'ilini égiz kötürüp, bashqilarning yolini yorutqan yolbashchilarning biri, dep atashqa bolidu.

Talantliq sha'ir abduxaliq Uyghur 1901-yili 9-féwral turpan shehiride sodiger a'iliside dunyagha kelgen. Melumatlargha qarighanda, u öz yurtidiki diniy mektep, xitayche shötanglarni tamamlighandin kéyin, 1923-yilidin 1926-yilighiche sabiq sowétlar ittipaqida 3 yil élim tehsil qilip, yurtigha qaytqan.

Hazir shiwétsiyede yashawatqan Uyghur ziyaliysi, sha'ir abdushükür muhemmetning éytishiche, abduxaliq Uyghur yashighan bu dewr Uyghur xelqi militarist yang zishing hakimiyiti astida mislisiz derijide ézilgen we pütkül Uyghur jem'iyiti intayin ze'ipleshken bir dewer hésablinidiken.

Derweqe abduxaliq Uyghur öz xelqni oyghitish üchün gézit-zhurnal neshr qilishqa heriketlinip, turpanda basma zawuti qurushni teshebbus qilidu, turpan astanediki mexsut muhiti, pichandiki iskender xoja qatarliq kishiler bilen 1927-yili "Aqartish uyushmisi" namida i'ane toplap, yéngisheher aqsarayda "Höriyet mektipi" qatarliq mekteplerni achidu.

Melumatlargha qarighanda, öz ghayisi yolida téz pükmes rohqa ige abduxaliq Uyghur "Oyghan Uyghur", "Ghezep we zar", "Achil", "Bardur", "Uyghur qizi", "Ne qilay" dégendek eserliri arqiliq öz xelqining arzu-armanliri, azadliqqa bolghan intilishlirini yarqin ipadileydu.

Töwende öz muxbirimiz qutlanning ijrasida "Bardur" namliq shé'irini anglap ötimiz.



Bardur

Abduxaliq Uyghur


Jahalet semersidin bizge bir kün köp japa bardur,

Éytingizchu, bügünki halimizning qaysi biride sapa bardur.

Zamanning halidin waqip bolup turmaqning ornigha,

Birini shangyo saylap arqidin dewayimiz bardur.

Ilimning ijtihatigha köngülni qoymiduq bizler,

Oqurmiz-oqutarmiz dep séghiz chaynashimiz bardur.

Te'awunu-tenasur ornigha bizlerde bir adet,

Yéngi bashni kötürgenni urup yiqitqanimiz bardur.

Yene yurt paydisigha jem'iy bolmaqliq besi müshkül,

Eger bir yerde toy bolsa, bérip yatqanimiz bardur.

Omumning paydisigha yüz yilda hem esla chüshenmeymiz,

Ziyan qilmaq üchün bolsa ejeb chaqqanimiz bardur.

Biri bir yaxshiliq qilsa, uning yadini qilmaq yoq,

Épi kelse bérip ewretlirin achqanimiz bardur.

Eger millet üchün bir pul chiqish kelse tapalmasmiz,

Chiqimi yoq nawa pulgha tola ixlasimiz bardur.

Ixwan hem buraderlik nishani qalmidi bizde,

Meger dost bolsaqmu esli, bölek muddi'ayimiz bardur.

Xata'en dostimizda bir eyib zahir bolup qalsa,

Yushurmay birge onni tépip qatqanimiz bardur.

Babalar shöhritini, gheyritini héch séghinmasmiz,

Qélip gheplet, jahalette yumup köz, po atqanimiz bardur.

Kéreksiz mustehep ishlar üchün janni pida qilmaq,

We lékin hejge baj alsa, tozup qachqanimiz bardur.

Uyun-chaxchaq tüpeylidin öz-ara bi'ep bolsaq,

Yarashturup qoyush nede, arigha ot yaqqanimiz bardur.

Xushamet babida bizdin bölek ustisi hem yoqtur,

Quwluqu-shumluq bilen rengmu-reng yalghanimiz bardur.

It urghanni tonur dep bar idi bir temsili,

Loyi, ambal, darén dep sémiz baqqanimiz bardur.

Ilim-pen'ge yürüsh qilghan uchar kökte-üzer suda,

Minishke qotur éshek yoq, piyade qalghanimiz bardur.

Gürkirep kelse aptomobil, néme ey xudayim dep,

Eqlini ishlitelmey hang-tang qétip qalghanimiz bardur.

Hüner bilen sana'ette yétishtuq emdi ish pütti,

Umach ichmekke xumdanda ghédir qoyghanimiz bardur.

Misli jennet taghu-deryani bézeshke yoq kishi,

Yastuqni qirlap qoyup bighem yatqanimiz bardur.

Munejjim hem inzhénér, alimlarning ornigha,

Tonur selle, nepsi bala mollimiz-sultanimiz bardur.

Qizil közlük, körelmeslik we ya özi qilalmasliq,

Qilay dep bel baghlighanlargha türlük-tümen böhtanimiz bardur.

El-yurtning derdige qilchimu derman bolmiduq bizler,

Kélur bir kün ashu chaghda ornigha kelmes pushmanimiz bardur.

Abduxaliq bes, yéter aware bolma, qaxshima,

Shu chagh kelgende bizlerde azabqa teyyar wijdanimiz bardur.

1921-Yili


Mezkur shé'ir heqqide toxtalghan abdushükür muhemmet, azghina kem yüz yil muqeddem yézilghan bu shé'irning hélihem qimmitini yoqatmighanliqini bildürdi.

Sha'ir abduxaliq Uyghur 1930-yillarning bashlirida pütün Uyghur diyarini qaplighan milliy qutulush inqilabining turpandiki eng jenggiwar serkilirining birige aylinip, 1933-yili turpanda jallat shéng shisey teripidin wehshiylerche öltürülidu.

Yighinchaqlap éytqanda, abduxaliq Uyghur heqiqeten Uyghur xelqining bir qolida qelem, bir qolida elem körüshi qilghan eng jenggiwar, eng jesur oghlanlirining biri idi.

Toluq bet