Sha'ir nur'exmet exmetof: weten bilen millet yürikimdiki eng asasiy mawzu

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2021-09-27
Share
Sha'ir nur'exmet exmetof: weten bilen millet yürikimdiki eng asasiy mawzu Sha'ir nur'exmet exmetof
RFA/Oyghan

Ötken esirning 20-yilliridin bashlap Uyghur élidin kéyin qalsa, Uyghurlar eng köp olturaqlashqan qazaqistanda Uyghur medeniyiti, ma'aripi, metbu'ati, sen'iti rawajlinishqa bashlap, köpligen ziyaliylar yétilip chiqqan idi. Shu jümlidin Uyghur edebiyatimu özige xas milliy xususiyetlirini saqlighan halda tereqqiy étip, bolupmu 80-yilliri köpligen utuqlargha érishkenidi. Bezi Uyghur tetqiqatchilirining pikrige qarighanda, bu waqit qazaqistan Uyghur edebiyati üchün eng güllen'gen altun dewr bolup hésablinidiken.

Igilishimizche, qazaqistandiki Uyghur edebiyati tereqqiyatining ikkinchi basquchi ikkinchi dunya urushidin kéyin, yeni 50-60-yillardin tartip bashlinidiken. Bu mezgilde xitay hakimiyitining Uyghur élide élip barghan teqiblesh siyasiti sewebidin köpligen yazghuchilar qazaqistan'gha kélip olturaqlashqanidi. Ularning mutleq köp qismi shu waqittiki qazaqistanning paytexti bolghan almuta shehiri we uning etrapidiki yézilarda merkezleshken idi. Ularning ichide ziya semedi, hézmet abdullin, qurban toxtemof, dolqun yasin, iliya bextiya oxshash ataqliq sha'ir we yazghuchilar bolghan. Az qismi bolsa, panfilof, Uyghur, chélek, emgekchiqazaq nahiyeliride yashighaniken.

Ene shularning biri tonulghan sha'ir nur'exmet exmetof hazir almuta wilayitining panfilof nahiyesige orunlashqan yarkent shehiride yashaydu. 1951-Yili Uyghur élide tughulghan nur'exmet exmetof öz pa'aliyitini ma'arip saheside bashlighan bolsimu, emma kéyinki yillarda zhurnalistika we edebiy ijadiyet saheliride alahide közge chüshüshke bashlighan. Asasiy jehettin edebiyatning poyéziye saheside ijad qilghan edib ijadiyiti bezi edebiyatshunas alimlarning tetqiqatliridinmu orun alghan. Uning "Yaxshiliq isteymen", "Derding bilen yashaymen" namliq toplamliri qazaqistanliq oqurmenlerge yaxshi tonush. Emdi uning "Rengmu-reng alem" namliq toplimi bolsa, yash ösmürlerge béghishlan'ghan.

Biz yéqinda yarkent shehiride yashawatqan sha'ir we zhurnalist nur'exmet exmetof bilen körüshüp, uning bilen söhbetleshkeniduq.

Nur'exmet exmetof öz ijadiyitide bolupmu poyéziye sahesining yétekchi orunni igiligenlikini mundaq chüshendürdi: "Tashkentningmu manga tesiri bolushi kérek. Méning chüshinishim boyiche, tashkent sen'et we shé'ir shehiri idi. Biz oqughanda özbék kursdashlar kocha-kochida öz-özidin stixiyelik türde musha'irilerni ötküzetti. Uning üstige Uyghur balisining shé'ir yézishi bumu tebi'iy ehwal. Chünki her qandaq Uyghur sen'et quchiqida östi, shé'ir tingshap östi. Deslepki shé'irim bu yili 100 yil toluwatqan "Yarkent tewesi" gézitining sehipiliride bésilghan."

Qazaqistan Uyghur edebiyatida meyli poyéziye, meyli proza bolsun, Uyghurlarning tarixiy wetini teqdirining, xelqning paji'elik ehwalining asasiy mawzularning biri süpitide kéliwatqanliqi melum. Shu jümlidin nur'exmet exmetofning ijadiyitidimu bu mawzu merkiziy orunni igileydu. Edebiyatshunas alim rabik ismayilof nur'exmet exmetofning "Derding bilen yashaymen" namliq toplimi heqqide mundaq dégen idi: "Biz kitabtiki "Ghulja almisi", "Esir bosughisidiki oy", "Lutpullaning xa'inigha", "Igisiz öy", "Ana yurtqa kelgende", "Hayat ishqi", "Qalghin bir pay oqup bolup" we shular kebi shé'irlarni oqughinimizda, sha'irning heqiqetenmu öz xelqining derdi bilen yashawatqanliqigha köz yetküzimiz. . .".

Nur'exmet exmetof mundaq dédi: "Qoligha qelem tutqan her qandaq Uyghur üchün weten teqdiri, millet teqdiri asasiy mawzu bolushi kérek. Menmu tebi'iy rewishte shuningdin néri ötelmeymen. Weten we millet méning yürikimde eng asasiy mawzu bolup hésablinidu. Epsuski, uninggha layiq türde ijad qiliwatqinim yoq. Meqsitim ene shu wetenning derdini öz eyni bilen, öz derijisi bilen yetküzsem, arminim yoq idi."

Nur'exmet exmetof yene qazaqistandiki ya bolmisa Uyghur élidiki edebiyat bolsun, da'im özige ülge tutidighan, alahide qedirleydighan ediblerningmu bar ikenlikini bildürüp, mundaq dédi: "Men yashliq chéghimdin tartipla xélil aka hemrayéf bilen yéqin ariliship öttüm. Sawutjan memetqulof bilen aka-ukidek ötken. Ularning shé'irliri, oy-pikri manga her qachan tesir qilghan we qelbimde qalghan. Uningdin bashqa hazir ijad qiliwatqanlardin jemshit rozaxunof, memtimin obulqasimof – bizning edebiyatimizning yoruq yultuzliri. Tarixiy wetinimizni arilap körgidek bolmiduq. Her halda kéyinki qalaymiqanlarghiche nurghun sha'irlarni körüp, anglap yürgen. Osmanjan sawut, muhemmetjan rashidin, chimen'gül awutlar ademge ajayip tesir qilidighan ulugh edebiyatimizning heqiqiy warisliri."

Sha'ir bügünki künde yazghuchilarning özlirining wetenperwerliki, milletperwerliki bilenla ijad qiliwatqanliqini körsitip, mundaq dédi: "Sewebi bizge héch qandaq ghemxorluq yoq. Yézilghan nersini chiqirish üchün aptor yügürüsh kérek. Tarqitish üchünmu japa-musheqqetlerni tartish kérek. Hazir qazaqistandiki Uyghur edebiyati hemme jehettin shekillinip, öz tereqqiyatining rawan yolini bashtin kechürmekte. Arida edebiyatimizda chüshkünlük höküm sürdi. Kéyinki waqitta "Waris" dégen edebiy birleshmining wujudqa kélishi bu intayin chong utuq boldi. U yerdiki yashlar ademning hewisini qozghap, ijad qiliwatidu."

Uyghur tilidiki metbu'at we ijtima'iy taratqulardin melum bolushiche, hazir qazaqistandiki Uyghur yazghuchilirining sani barghanséri azaymaqtiken. Qazaqistanliq Uyghurlar milliy edebiyatni, metbu'atni, medeniyetni saqlap qélish üchün birinchi nöwette ana tilini, milliy ma'aripni saqlap qélishning zörürlükini chüshen'gen halda, mushu yönilishte heriket qilmaqtiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet