Xitayda ewj alghan chet'ellerge köchüsh shamili heqqidiki mulahiziler

80-Yillardin kéyin xitayda mülükdarlar hem bilimdarlarning gherb döletlirige hetta sherqiy jenubi asiya ellirige köchüsh shamili ewj aldi.
Muxbirimiz méhriban
2012.04.26
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
canada-kochmen-kanada-graphic-305.jpg Kanadadiki köchmenler we muddetsiz turush salahiyiti bolmighanlarning kélish menbesi körsetmisi.
en.wikipedia.org

2006-Yildin buyan xitay puqralirining kanada, amérika, awstraliye, yéngi zéllandiye we yawropa döletlirige köplep köchüshi, dunya ahalisining köchüshidiki yene bir qétimliq yuqiri rékortni yaratqan. Xitayda chiqidighan iqtisad paydilinish xewerliri gézitide ashkarilinishiche, 2011-yilghiche chet'ellerge köchmen bolup olturaqlashqan xitay puqralirining sani 45 milyon'gha yetken.

Yéngi xitay köchmenlirining ilgiriki yillardiki chet'ellerge chiqip olturaqlashqan xitay köchmenliridin perqi bu köchmenlerning zor köp qismini, xitaydiki yuqiri tebiqige mensup bolghan puli bar sodigerler,xitay emeldarlirining uruq-tughqan, a'ile tawabi'atliri hemde chet'ellerge oqush üchün chiqqan xitay ziyaliyliri hem oqughuchiliri teshkil qilghan. Kanada, amérika metbu'atlirida élan qilin'ghan statistikiliq uchurlardin melum bolushiche, 2006-yildin bashlap amérika, kanada qatarliq döletlerge meblegh sélish yoli bilen kélip olturaqlashqan xitay köchmenlirining sani barghanche köpeygen.

Kanadadiki yéngi tang téléwiziye istansisining bu yil 1-ayda bergen xewiridin melum bolushiche, 2008-yili meblegh sélish yoli bilen kanadagha yerleshken köchmenler 10 minggha yetken. Halbuki, bularning 70% xitaydin kelgen. Bu birnechche yildin buyan awstraliyige meblegh sélish yoli bilen köchmen bolup kelgenler her yili 3500 din 4000 ghiche bolghan. Bularning ichide xitaydin qobul qilin'ghan köchmenler her yili 2000 din ashqan. Xitayda chiqidighan iqtisad paydilinish xewerliri gézitidin melum bolushiche, 2003-yili xongkong alahide rayon hökümiti meblegh sélish yoli bilen xongkonggha köchmen bolup olturaqlishishqa ruxset qilinidighanliqini uqturghan. Shu yili xitayning ölkiliridin xongkonggha meblegh sélish namida kelgen xitay köchmenliri 500 neper bolghan bolsa, 2008-yiligha kelgende bu san 1800 neperge, 2009-yili 3391 neperge yetken. 2010-Yildin bashlap xongkong alahide hökümiti xongkong nopusini kontrol qilish üchün, meblegh sélish yoli bilen xongkonggha yerleshmekchi bolghan xitay köchmenlirige qaratqan cheklimini kücheytishke mejbur bolghan. Undin bashqa xitay ölkiliridiki hamilidar xitay ayallirining sayahet qilish namida, xongkonggha kélip tughup, balisigha xongkongda turush ijazetnamisi élishqa urunushigha qarita xongkong da'iriliri 2010-yildin bashlap tedbir qollinishqa mejbur bolghan.

Xitay puqraliridiki bu xil köchüsh ehwali hem bu xil köchüshning sewebi heqqidiki munaziriler yéqinqi birqanche yildin buyan xitay metbu'atliridimu köpiyishke bashlidi. Bu munazirilerde yéqinqi birqanche yildin buyan gherb döletliri hetta sherqiy jenubiy asiya döletlirige chiqip yerleshken xitay puqralirining zor köpchilikining asasen xitaydiki mülükdarlar hem yuqiri melumatliq bilim igiliri ikenliki tekitlinip, bu ehwalning xitayning bundin kéyinki iqtisadiy tereqqiyati üchün zor xewp élip kélidighanliqini ilgiri sürülüp, xitay hökümitini bu xil ehwalgha diqqet qilish agahlandurulghan.

Undin bashqa téximu muhimi xitaydiki yuqiri tebiqe hem ottura tebiqige mensup kishilerning chet'elge köchmen bolush yolini talliwélishigha seweb bolghan amillarmu otturigha qoyulup, xitayda nöwette yürgüzüwatqan dölet hakimiyet tüzülmiside islahat yürgüzüshi zörürlüki ilgiri sürülgen.

Xitayning lyawning téléwiziyisining “Wu wéy pinglün” sehipiside “Junggoluqlar néme üchün köchmen bolushqa amraq” dégen programmisida mundaq bayanlar bérilgen:
“Junggoda yéqinqi birqanche yildin buyan mülük igiliri hem bilim igilirining chet'elge köchmen bolup kétish shamili ewj aldi. Bu junggoning bundin kéyinki iqtisadiy tereqqiyatida chékinish weziyiti shekillendürüshi mumkin. Chünki, nöwette junggoda 10 milyon yüen xelq pulidin köp meblighi bar dep qaralghan puqralar 5-6 yüz mingdin ashidu. Bularning ichide 30% hazir chet'ellerge köchmen bolup olturaqlashti. Yene chet'elge köchmen bolup olturaqlishish resmiyitini ötewatqanlar 47% iken. Emma bularning néme üchün chet'ellerde olturaqlishish yolini talliwélishidiki seweb xelqimiz hem hökümitimizge ayan bolsa kérek. Ular chet'ellerdiki azade hem rahet bolghan ijtima'iy, tebi'iy muhittin bashqa téximu muhimi gherb döletliridiki démokratik tüzümge telpün'gini üchün bu yolni tallidi. Bolupmu, junggoning hazirqi dölet tüzülmisi puldar kishilerni öz mülki hem hayatining bixeterlikidin ensiretse, sen'etkarlar, ziyaliylar qatlimigha qoyulghan söz hem pikirdiki türlük cheklimiler, iqtidari yar bergenliki kishilerni barliq amallarni qollinip chet'ellerge chiqip kétishke mejbur qilmaqta.”

Bu programmida yene, xitay hökümitining bu xil ehwalning aldini élish üchün, hazirqi tüzülmige qarita islahat élip bérishi kéreklikimu tekitlinip:
“Nöwettiki hökümitimiz bu ehwalgha diqqet qilishi, bu xil weziyetning shekillinishidiki konkrét seweblerni tépip chiqishi hem bu xil yüzlinishning aldini élishi kérek. Bolupmu junggoda barghanche nacharlishiwatqan tebi'iy hem ijtima'iy yashash muhitini yaxshilishi, nisbeten kengri bolghan démokratik tüzüm yolgha qoyulup, nöwette emeldarlar qoshunida omumiy keypiyatqa aylan'ghan parixorluq, biyukratliq, chiriklik qilmishlirigha cheklime qoyushi, tijaretchilerge emeldarlarning qaqti-soqtisidin xali bolghan tijaret muhiti, sen'etkar ziyaliylargha azade pikir ijadiyet muhiti, puqralargha qarita döletning ijtima'iy parawanliq tüzümini yaxshilap xelqqe xatirjem yashash muhiti yaritip bérishke tirishishi kérek. Ene shundila bu xil köchüsh shamilini peseytkili bolidu” dégen bayanlar bérilgen.

Gerche, xitay metbu'atlirida, yéqinqi yillardin buyanqi tibet, Uyghur, mongghul qatarliq milletlerning chet'ellerge köchmen bolup olturaqlishish sewebliri heqqide hazirgha qeder mexsus ishlen'gen programmilar bérilmigen bolsimu, emma gherb metbu'atlirida bu milletlerning gherb démokratik döletlirige köchmen bolush yolini talliwélishidiki asasliq sewebler xitay hökümitining barawersiz milliy siyasiti hem diniy siyasiti qatarliq bir qatar amillarning seweb bolghanliqi tekitlenmekte. Xitay hökümiti bolsa chet'eldiki Uyghur, tibet, mongghul qatarliq milletlerning öz erkinliki hem musteqilliqi üchün pa'aliyet élip bériwatqan teshkilatlirini xitaygha qarshi bölgünchilik pa'aliyiti élip bérish bilen eyiblep, Uyghur, tibet qatarliq milletlerning chet'ellerge chiqish yollirigha cheklimilerni qoymaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.