Лю шавбониң мәшһур сөзлири вә миллий мәсилә һәққидики қарашлири һәққидә

Лю шавбониң хитайда асасий қанунға өзгәртиш киргүзүш вә демократийини йолға қоюшни тәшәббус қилғанлиқи мутләқ көп сандики хитай демократчилири билән ортақлиққа игә. Әмма, униң йәнә өзигә хас бир қсим қарашлири бар болуп, бу, униң сиясий һаятида көп қетим талаш - тартишларға сәвәб болған.
Мухбиримиз шоһрәт һошур
2010-10-15
Share

Униң хитайдики миллий мәсилиләрни қандақ бир тәрәп қилиш һәққидики қарашлириму өзгичә, әмма бәк көп тәкитләнмигән.

Җуңго ронақ тепиш үчүн 300 йил мустәмликә болуш керәк

Лю шавбониң әң мәшһур сөзлиридин бири: "җуңго ронақ тепиш үчүн 300 йил мустәмликә болуш керәк дегәндин ибарәт. У шу қетимқи сөзидә, хоңкоң 100 йил мустәмликә болғандин кейин бүгүнкидәк тәрәққий қилған, җуңгониң земини кәң, шуңа аз дегәндә 300 йил мустәмикә болуш керәк дегән."

У бу сөзлирини 1988 ‏- йили 12 - айда хоңкоңдики бир гезиттә баян қилған. У бу сөзлири сәвәблик хитай милләтчилири тәрипидин көп қетим тәнқид қилинған. У кейинки чағларда бу сөзлирини, пәқәт ғәрб сиясий түзүлмисиниң муһимлиқини ипадиләш үчүн оттуриға қойғанлиқини, әмәлийәттә мустәмликичиликни тоғра дәп қаримайдиғанлиқини билдүргән.
 
Лю шавбониң йәнә бир өзгичә қариши вәтәнпәрвәрлик һәққидидур. У мақалилиридә вәтәнпәрвәрликни пәқәт дөлити ишғал қилинған чағдила тоғра дәп қарайдиғанлиқини, униңдин башқа чағларда, вәтәнпәрвәрликни көккә көтүрүшниң сиясий содигәрлик яки сиясий тәлвиликтин башқа нәрсә әмәсликини оттуриға қойған.

Хитай компартийиси инсанийәт тарихидики әң чоң зораван һөкүмәт

Лю шавбониң қарашлиридики өчинчи бир муһим нуқта, униң хитай компартийисиниң тарихий роли һәққидидур. У мақалилиридә, хитай компартийисини, хитай тарихидикила әмәс, инсанийәт тарихидики әң чоң зораван һөкүмәт дәп қарайду. Униң қаришичә, инсан һәқлири дәпсәндичилики, сталинниң колликтип тазилаш дәвридиму, гитлерниң ерқии тазилаш җәрянидиму хитайдикидәк вәһший болған әмәс.
 
Гәрчә, лю шавбониң демократийә вә инсан һәқлири һәққидики қарашлири ениқ вә кәскин болсиму, милләтләр мәсилиси һәққидики қарашлири у дәриҗидә ениқ вә кәскин әмәс. Әмма, униң бу мәсилидә, хитай компартийисидин пәрқлиқ бир қараш вә мәйданға игә икәнлики һәққидә ишарәт вә йип учлири мәвҗут.

Униң 2000 ‏- йили 12 - айда елан қилған аптономийә вә һоқуқ мавзулуқ мақалиси, униң милләтләр мәсилиси һәққидики қарашлири һәққидә қисмән мәлумат бәрмәктә: "иккинчи дуня урушидин кейин, - дәп башлайду мәзкур мақалисини лю шавбо - әркинлик, демократийә түзүми вә кишилик һоқуқ игилик һоқуқтин үстүн дегән принсип омумлишишқа йүзләнди. Буниң билән миллий мәсилиләрни һәл қилишта, омумий сайлам вә территорийилик аптономийә қануний бир тәдбир болуп қобул қилинди,‏ - лю шавбо мақалисини йәнә мундақ давамлаштуриду, ‏- әгәр аз санлиқ милләтләрниң мустәқиллиқ вә өз тәқдирини өзи бәлгиләш һоқуқиға, мустәмликичилик дәвриниң күчлүкләр аҗизларни башқуруш принсипи бойичә муамилә қилинса вә зорлуқ күчигә тайинип һәл қилинмақчи болса, бүгүн дуня җамаитиниң тәнқиди һәм җазалишидин хали болалмайду."

Лю шавбо бу сөзлиригә косова вәзийитини мисал қилип көрситиду.

Аз санлиқ милләтләр миллий тәвәликини өзлири бәлгиләш һоқуқиға немә үчүн игә болмисун?

Лю шавбо бу мақалисидә хитайниң көп милләтлик бир дөләт икәнликини, милләтләр мәсилисиниң бу дөләттики өткүр мәсилиләрниң бири икәнликини, шинҗаң, шизаң вә тәйвән мәсилисиниң аллиқачан хәлқаралишип болғанлиқини, әгәр бу мәсилә тоғра һәл қилинмиса, хитайда партлаш характерлик зор вәқәләрдин сақланғили болмайдиғанлиқини көрситип өткән.

Лю шавбо бу мақалисидә мәсилини техиму конкрет оттуриға қоюп мундақ дегән: "чоң қуруқлуқта демократийини, әркинликни тәләп қиливатқан кишиләр, аз санлиқ милләтләрниң өз тәқдирини өзи бәлгиләш мәсилисигә кәлгәндә җимип кетиду яки иккилиниду вә яки хитай милләтчилик мәйданиға өтүп кетиду."

Әгәр бу вақитлиқ йәни тәдбирчилик нуқтисидин дейиливатқан болса, тоғра чүшинишкә болиду, әгәр, кеңәймичилик йәни дөләтниң чоң пүтүнлүки нуқтисидин дейиливатқан болса, у чағда, бу йәрдә аң җәһәттә бир аҗизлиқ, әхлақ җәһәттә бир йетәрсизлик мәвҗут демәктур. Лю шавбо бу һәқтики қарашлирини йәнә мундақ давам қилиду: "либирализм йәни әркинлик вә демократийә принсипи бойичә, бир инсан қолидики мал - мөлкиниң кимгә тәвә икәнликини бәлгиләш һоқуқиға игә, ундақта, бир аз санлиқ милләт әзаси өзиниң туғулушиға, өсүп йетилишигә, яшишиға вә өлүмигә тәсиркөрситиватқан миллий тәвәликини өзлири бәлгиләш һоқуқиға немә үчүн игә болмисун?"

Лю шавбо бу сөзлиридин кейин, далай ламаниң өз тәқдирини өзи бәлгиләш тәлипиниң һәққаний икәнликини, униң тинчлиқ йоли билән сөһбәт өткүзүш нийитидиму сәмимий икәнликини билдүргән. У бу нуқтида йәнә, тәйвән һөкүмитиниң мустәқиллиқ мәсилисидә реферандум өткүзүштин ваз кәчкәнлики һәргиз тәйвән хәлқиниң өз тәқдирини өзи бәлгиләш һоқуқини омуми сайлам арқилиқ бәлгиләш һоқуқи йоқлуқини испатлимайду дегән.

Һөкүмәт аз санлиқ милләтләр билән тинчлиқ сөһбити өткүзүши керәк

Лю шавбо мақалисидә, омумий сайламниң бир дөләттики көп санлиқ кишиләрниң һоқуқини қоғдайғанлиқини, территорийилик аптономийә болса, аз санлиқларниң һоқуқиға капаләтлик қилидиғанлиқини, шуңа, хитайда милләтләр мәсилисини һәл қилишта, һөкүмәтниң, аз санлиқ милләтләр билән өз тәқдирини өзи бәлгиләшни асаси өлчәм қилип туруп, тинчлиқ сөһбити өткүзүши керәкликини оттуриға қойған.

Әмма у, әгәр омумий сайлам - хитай хәлқиниң авази, аз санлиқ милләтләрниң аптономийә һоқуқини рәт қилса, мәсилиниң қандақ һәл қилиниши керәклики һәққидә пикир баян қилмиған.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

 
Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт