10-Айниң 1-күни уйғурлар үчүн қош байрамму яки матәм күниму?

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2015.09.29
perhat-muhammed-yorungqash.JPG Пәрһат муһәммәди әпәнди уйғур елидики барғансери җиддийлишиватқан вәзийәт һәққидә оз қарашлирини оттуриға қойди. 2014-Йили май.
RFA/Erkin Tarim

Бүгүнки күндә хитай һөкүмити хитай хәлқ җумһурийити қурулғанлиқиниң 66-йиллиқини, аталмиш шинҗаң уйғур аптоном райони қурулғанлиқиниң 60-йиллиқини тәбрикләш үчүн зор тәйярлиқ хизмәтлири елип бармақта. Хитай коммунист партийәси 1-өктәбир күнини уйғурлар үчүн қош байрам дәп елан қилған. Бу мунасивәт билән хитай һөкүмити “шинҗаңдики һәр милләт хәлқиниң баравәрлик асасида иттипақлишип ортақ тәрәққий қилишиниң пакитлири тоғрисида” мавзулуқ ақ ташлиқ китаб елан қилди. 1-Өктәбир күни уйғурлар үчүн елип ейтқанда растинила қош байрамму? аталмиш уйғур аптономийә түзүми 60 йил җәрянида уйғурларға немиләрни елип кәлди? бу һәқтә көз қаришини елиш үчүн аптономийә түзүми тоғрисида тәтқиқат елип бериватқан журналист, обзорчи пәрһат муһәммәд әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ.

У, 1-өктәбир күни хитай дегәндәк қош байрам күни әмәс, матәм күни икәнликини баян қилип мундақ деди:
-Шәрқий түркистандики йүксәк дәриҗидики мустәбит, фашистик түсини алған бир дөләт террори қаплиған уйғур хәлқиниң инсан һәқ вә һоқуқлири тарихта мисли көрүлүп бақмиған дәриҗидә еғир дәпсәндичиликкә учраватқан, қанлиқ көз йеши, уйғур хәлқиниң дат-пәрятлири пүтүн земинни ләрзигә салған, пүтүн уйғур хәлқи хитай дөлити тәрипидин дүшмән милләт дәп қарилип, хитай бойичә хитай сақчилириниң вә бәзи хитайларниң еғир бозәк қилишиға, тутқун қилишиға, кәмситишигә учраватқан бүгүнки күндә, хитай һөкүмити һеч ар номус қилмастин, иза тартмастин шәрқий түркистан ишғал қилинғанлиқиниң 66-йиллиқини, уйғур аптономийә қурулғанлиқини 60-йиллиқини қутлимақта. Улар бу күнни уйғурлар үчүн қош байрам дәп елан қилип, уйғурларға елип бериватқан зулум сияситини йошурушқа тиришмақта. Һәммимизгә мәлум болғинидәк, бу күн уйғур хәлқи үчүн қош байрам әмәс, әксичә қош мусибәт вә қош матәм күнидур. 1-Өктәбир күни уйғурлар үчүн йеңи бир мустәмликиниң башланған күни. 1-Өктәбир уйғурларниң өзигә өзи хоҗа болуш һәқ-һоқуқи мәҗбурий һалда тартивелинған күн. 1-Өктәбир уйғурларға исми бар, җисми йоқ аталмиш аптономийә түзүми зорлап теңилған бир күн. 66-Йилдин бери уйғур хәлқи хитайниң бу мустәмликисигә қарши күрәш қилип кәлди.

Пәрһат муһәммәд әпәнди хитайниң 60 йил бурун уйғурларға зорлап таңған аптономийә түзүмини һеч бир заман қобул қилмиғанлиқини баян қилип мундақ деди:
-Уйғур хәлқи зорла теңилған бу аталмиш аптономийини қобул қилғини йоқ. Уйғурлар буни путиға селинған кишән дәп қарайду. Чүнки һазир аталмиш аптономийә бу земинниң һәқиқий хоҗайинлири үчүн үсти очуқ түрмигә айланди. Шуңа хитайниң бу райондики кишиләр тәң баравәр, иттипақлиқ ичидә тәрәққий қилип гүлләнди дейиши уйғурлар үчүн бир һақарәт, бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң аптономийә принсиплириға вә инсан һәқлири хитабнамисиниң роһиға қилған еғир һақарәт. Әслидә уйғурлар бундақ бир аптономийини тәләп қилмиған иди. Уйғурлар өзигә өзи хоҗа болушни тәләп қилған иди. Әпсуски хитай бундин 60 йил бурун 1-өктәбир 1955-йилида қорал күчи билән аталмиш аптономийини уйғур хәлқигә таңди.

Пәрһат муһәммәд әпәнди хитайниң ақ ташлиқ китабиниң уйғурлар арисидила әмәс, хәлқарадиму мәсхиригә учриғанлиқини баян қилип мундақ деди:
-Хитай һөкүмити 9-айниң 24-күни шәрқий түркистан мәсилисидә бир ақ ташлиқ китаб елан қилди. “шинҗаңдики һәр милләт хәлқи баравәрлик асасида иттипақлишип ортақ тәрәққий қилишиниң пакитлири тоғрисида” мавзулуқ ақ ташлиқ китаб хәлқара инсан һәқлири тәшкилатлириниң қаттиқ тәнқидигә һәтта мазақ қилишиға учриди. Китабида мустәмликә қилғучи хитай билән мустәмликигә учриғучи уйғурларниң тәң баравәр яшаватқанлиқини базарға салди. Әмма шәрқий түркистанниң һазирқи вәзийити дуня җамаәтчиликигә аян болғачқа дуня мәтбуатлирида тәнқидкә учриди, һәтта бу ақ ташлиқ китаб мазақ қилинди. Хитай 2003-йили 5-айда тунҗи қетим уйғурлар тоғрисида ақ ташлиқ китаб елан қилған иди. 2009-Йили шәрқий түркистанниң тәрәққияти тоғрисида иккинчи ақ ташлиқ китабни елан қилди. 2014-Йили шинҗаң ишләпчиқириш қурулуш армийисиниң тарихи вә тәрәққияти тоғрисида ақ ташлиқ китаб елан қилди. Буни қошсақ хитай һазирғичә 4 ақ ташлиқ китаб чиқарди. Һәммисидә аталмиш шинҗаң уйғур аптоном райониниң хитай компартийәсиниң рәһбәрликидә учқандәк тәрәққий қиливатқанлиқини тәшвиқ қилишқа тиришиватиду.

Пәрһат муһәммәт әпәнди 60 йилдин бери хитайниң көчмән сиясити түпәйлидин шәрқий түркистанниң хитайлишиш қәдиминиң тезләшкәнликини, 50 қетимға йеқин атом синиқи елип барғанлиқини, пиланлиқ туғут сиясити, уйғур яшларни хитай өлкилиригә йөткәш сияситигә охшаш, һәр хил баһаниләр билән тутқун қилиши қатарлиқлар нәтиҗисидә шәрқий түркистандики уйғур нопусини азайтқанлиқини баян қилди. Пәрһат муһәммәд әпәнди хитайниң 60 йилдин бери изчил һалда иқтисадий талан-тараҗ елип бериватқанлиқини, бүгүнки күндә шәрқий түркистанда уйғурларниң яшишиға имкан қоймиғанлиқини баян қилди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.