Qehrimanliqqa perwishkar qelem

Obzorchimiz abduweli ayup
2020-12-24
Share
Qehrimanliqqa perwishkar qelem Dangliq yazghuchi abduraxman qahar.
RFA/Abduweli Ayup

Abduraxman qahar wapat boldi. Qehrimanlarni xatirilep mükcheygen bir égilmes roh merhumlarning yénigha ketti. Béshigha her qanche külpet yaghsimu baturlarche yashap kéliwatqan Uyghur bir dastanchisi, bir tesellichisi we bir teshebbuschisidin ayrildi. Zulumning qepesliride yashawatqan mungluq xelqimizge qehrimanliq qisseliri arqiliq teselli bériwatqan, qehrimanlarche yashighan ejdadlarni eslitip qehrimanliqni teshebbus qiliwatqan bir qelem yézishtin toxtidi. 13-Dékabir küni merhum yazghuchining téni tupraqni quchaqlidi. Uning qebrisi özi söygen tupraqning menggü téshigha aylandi.

Abduraxman qahar dése aldi bilen köz aldimgha "Ili dolqunliri" kélidu. Bu romanning birinchi qismi 1982-yili, ikkinchi qismi 1986-yili neshr qilin'ghan idi. Roman manga bir namrat sehra oghlining qandaq japalarda yashap we oqup jem'iyetni, tebi'etni we mustemilikichi tüzümni chüshen'genlikini, shundaqla shu qarangghu hayattin qutulush üchün qandaq küresh qilghanliqini sözlep bergenidi. Roman neshr qilinishtin burun merhum chong qizining toyida qiz yigitni nikahtin kéyin exmetjan qasimilar yatqan qebristanliqqa gül qoyushqa ewetken iken. Bu ish "Ili dolqunliri" neshr qilin'ghandin kéyin ghulja yashlirida bara bara ewj alghaniken.

"Ili dolqunliri" romanning birinchi qismi neshr qilin'ghan waqit xitay Uyghurlargha qaratqan medeniyet émbargosini azraq boshatqan'gha téxi bir qanche yil bolghan chagh idi. Kéyinki yillarning közide qarisa tarixtiki qehrimanni qehriman déyish, Uyghur inqilabchilarning hayatini yézish normalliqtek bilinidu. Halbuki, xitayning zulmetlik siyasiti téxi pütünley yoqalmighan, Uyghurni küylep, zaman'gha naraziliqini ipadilep yazghan birer parche shé'iri bilen ömürlük qamalghanlar boshi'itilghan'gha bir qanche yil bolghan, on yilliq "Medeniyet inqilabi" ning erwahi téxi Uyghurning qelb yarisini tatilawatqan 20-esirning 80-yillirida bir yazghuchining tunji bolup Uyghurning musteqilliq inqilabini yézish üchün gheyretke kélishini qehrimanliq démey bolmaydu, elwette. Bolupmu musteqil dölet qurup alte yilgha yéqin mewjut bolghan bir dewrning, Uyghurdin chiqqan tümenligen qehrimanlarning hékayisini yézish heqiqeten qehrimanliqni telep qilidu.

Abduraxman qaharning muhajirette yashawatqan bir perzentining éytishiche merhum "Ili dolqunliri" romanini 70 yillarning béshida yézip pütküzgeniken. Emma eser mehellilerni arilaydighan "Qizil qoghdighughuchilar" ning qoligha chiqip qélip "Zeherlik kitab", "Inqilabi ammini we qizil ewladlarni bulghaydighan eksiyetchi idiyelik eser" dégen töhmetler bilen köydürüp tashlan'ghan, aptormu herej tartqaniken.

Abdurahman-Qahar-02.jpg
Dangliq yazghuchi abduraxman qahar.

1982-Yili abduraxman qaharning tunji romani "Ili dolqunliri" ning 1-qismi neshr qilin'ghanda men bashlan'ghuch mektepning 2-yilliqida idim. Men uchaghda bu romanning 1944-yili 11-ayning 12-küni Uyghurgha ikkinchi qétim jumhuriyet qurush pursiti bergen azadliq inqilabining bedi'iy xatirisi ikenlikinimu bilmeyttim. U yillarda yézilghan romanlarda inqilab atalghanni xitaylar qilishi kérek idi. U chaghdiki eserlerde qehriman atalghanlar choqum xitay bolushi, choqum xitayda atalmish yéngi tüzüm berpa qilish üchün qurban bolghan bolushi kérek idi. Shunga bir kitabta manga ‍oxshash ismi bar Uyghur qehrimanlarning chiqishi, qoral tutup, "Hurra" towlap urush qilishi manga bekmu heyran qalarliq tuyulghan idi.

Men "Ili dolqunliri" ni oqushtin burun "Qanatliq xet", "Bahadir shah li zéching", "Su boyida", "‍Üch padishahliq heqqide qisse" dégen kitablarni oqup kitab yazidighanlar xitay bolidu, qehriman dégenning xitayche ismi bolidu, batur, qomandan, dahiy dégenler xitaylardin chiqidighan kishiler oxshaydu dep qalghan ikenmen. "Ili dolqunliri" manga exmetjan qasimi, rehimjan sabirhaji, qasimjan qembiri dégen Uyghurlarnimu qehriman déyishni ögetkenidi. Abduraxman qahar dégen bu isim méning "Kitab yazidighanlarning hemmisi xitay bolidighan oxshaydu" dégen oyumni özgertkenidi.

"Ili dolqunliri" chiqqan waqit méning yéngi yéziq déyilidighan xitayche pinyinda sawat chiqarghan chaghlirim idi. Dadam qish künlirining biride u kitabni jin chiraghning yoruqida oqup bériwétip abduraxman dégen kishining ismi chiqqanda toxtap qaldi. Uning éytishiche bizning öyge bir qanche qétim kelgen abduraxman nawayi dégen sha'ir kishi kitabtiki abduraxman dégen shé'ir yazidighan jengchining ‍özi ikenduq. Atqa minip mektepmu mektep arilaydighan, siniplargha kirip Uyghurche kona yéziqtiki sawatimizni da'im tekshürüp turidighan, chachliri pütünley aqirip ketken u kishini dadam bek chong biletti. U adem öyimizge kelse dadam kichik balidekla bolup qalatti. Men u kishini chong bashliq depla bilettim, emma uning kitablarda ismi chiqidighan, kinolarda ajayip baturluqlarni qilidighan dong songrüy, xu'ang jigu'anglardek qehriman ikenlikini bilip heyran qalghanidim. Shu küni dadamning néme üchün u kishini némishqa bunche hörmet qilidighanliqining sirini bilgenidim.

"Ili dolqunliri" ning 2-qismi 1986-yili neshr qilin'ghanidi. U chaghda dadam kitabni élip béridighan, emma oqup bermeydighan bolup qalghanidi. Bu roman mendin chong kitabxumar üch akam we achamdin ashmay méni birer ay nöwet kütüshke mejbur qilghan idi. Romandiki nademdek adem bolush üchün téximu köp kitab oqughan we dostlar bilen birliship bir "Yer asti teshkilat" nimu qurup chiqqaniduq.

Abduraxman qaharning "Ili dolqunliri" din kéyin Uyghur azadliq inqilabi heqqide yazghan eserliridin "Kechür méni nazaket" dégen powéstimu alqishqa érishken bir eser bolup hésablinidu. Bu eserde aptor bash qehrimanni "Ili dolqunliri" romanidikige oxshash artuqche mukemmelleshtürüp qoyushtin we ziyade ghayiwiylashtürüshtin saqlan'ghan bolup insan tebi'itidiki menggülük kemtüklükler chinliq bilen yorutulghan.

Abduraxman qaharning milliy inqilab dewride, ili ayrodromi we herembaghni élish soqushida shéhit bolghan 19 yashliq qehriman qiz rizwan'gülge béghishlan'ghan "Tozumas gül" namliq romanimu söyüp oqulghan romanlarning biri. Bu romanda bir Uyghur qizni qehriman qilidighan dewriy muhit, milliy kemsitish we ayrimchiliqlar etrapliq yorutulghan. Eserde ghuljaning 1930-we 1940-yillardiki ijtima'iy hayati eynen ipadilen'gen bolup, roman sheher hayatining antropologiyelik xatirisi déyishke bolidighan bir qimmetke ige.

Abduraxman qaharning tilgha élishqa erziydighan yene bir esiri "Yiraqtiki kishiler" dur. Aptor bu romanni yézish üchün kériye nahiyesining heptide bir mashina qatnaydighan deryaboyi yézisigha bérip, shu yerde déhqanlar bilen yétip qopup üch ay turmush ögen'gen. Romanda ishlitilgen til, turmush adetliri we hékaye-riwayetlerdin teklimakanni quchaqlap nechche ming yil yashighan bir qedimki milletning medeniyet chinliqini hés qilish mumkin. Epsus Uyghur hayatining bu janliq muzéyi 2020-yilgha kelgende pütünley yoq qilindi. Deryaboyi xelqi yurt makanliridin köchürülüp, xitayche sélin'ghan töt chasa xitayche öylerde yashashqa mejburlandi.

Abduraxman qaharning romanlirini közetkinimde qehrimanlarche yashawatqan bir top kishilerning obrazi köz aldimizda gewdilinidu. Ularning beziliri xitay militaristlar peyda qilghan tengsiz mu'amile, mustemlikichi tüzüm we adaletsiz ré'alliqni özgertish üchün jenggahlarda qehrimanlarche küresh qilip ghelibe qilidu. Yene bezisi xitayning qizil istélasidin kéyinki nachar tebi'iy shara'it, ijtima'iy adaletsizlik we siyasiy tosqunluqlar bilen tirkiship bazarlardin özining tégishlik nésiwisini qoligha alidu. Uning qelimide Uyghurlar meyli jenggahta bolsun, yaki bazarda bolsun hörlükni menpe'etke tégishmeydu؛ hoquqluq bolghan, halawet körgen künlerdimu heqqaniyettin, adalettin we epuchanliqtin waz kechmeydu.

Abduraxman qahar eserlirining wezni bundin kéyin téximu bilinidu. Uning yazghanlirining qimmiti bügünkidek Uyghurche kitablar köydürülüp, Uyghur edebiyati görüge élin'ghan chaghlarda téximu gewdilinidu. Xitay Uyghurning tirik muzéyi bolghan qedimi sheherlerni, qedinas yéza-bazarlarni weyran qilghan bilen uning abduraxman qahargha oxshash munewwer ediblerning eserliride xatirilen'gen öngmes obrazini bitchit qilalmaydu. Xitay yoqatmaqchi bolghan tarixning xatirisi we bügünning abidisini hörlük üchün bedel tölewatqan Uyghur ewladlar haman qaytidin tiklep chiqidu.

Abduraxman qaharning terjimihali

Abduraxman qahar 1935-yili 11-ayda ghulja shehiride hünerwen a'iliside tughulghan, 1945-yilidin 1952-yilighiche ghulja shehiride bashlan'ghuch toluqsiz ottura mekteplerde oqughan, 1952-yili "Exmetjan qasimi namidiki bilim yurti" gha oqushqa kirip bir yil oqughandin kéyin, 1953-yili 9-ayda ürümchige kélip sabiq shinjang institutining edebiyat fakultétigha oqushqa kirgen, oqushni pütküzgendin kéyin 1956-yilidin 1988-yilighiche ürümchi shehiri we ghulja shehiridiki darilmu'elliminlerde we ili pédagogika instituti(hazirqi ili pédagogika uniwérsitéti) da oqutquchiliq qilghan. Abduraxman qahar 1988-yilidin étibaren shinjang yazghuchilar jem'iyitining kespiy yazghuchisi bolup mexsus ijadiyetke meshghul bolghan. U xitay yazghuchilar jem'iyitining we shinjang yazghuchilar jem'iyitining ezasi idi.

Abduraxman-Qahar-Ailisi.jpg
Abduraxman qahar a'ilisi bilen birge.

Abduraxman qahar 1953-yili "Shinjang edebiyat sen'iti" (hazirqi "Tarim" ) zhurnilida élan qilghan "Bextimiz küldi" namliq shé'iri bilen edebiyat sépige qoshulghan. U shuningdin tartip hazirgha qeder shé'ir, hékaye, powést, roman we edebiy xatire ijadiyiti bilen izchil shughullan'ghan. Uning "Ili dolqunliri" (ikki qisim), "Hayat siri", "Köngül", "Yiraqtiki kishiler", "Awat sheherning yéngi puqrasi", "Toghraq qizning ashiqi", "Tozumas gül" qatarliq romanliri, "Kechür méni nazaket", "Ademler manga rehim qilmanglar", "Ah yashliqim", qatarliq powéstlar toplimi, "Wapa" qatarliq hékayiler toplimi bolup 20ge yéqin kitabi neshr qilin'ghan. "Ili dolqunliri" romani 1991-yili Uyghur aptonom rayon boyiche "Munewwer eser" mukapatigha, "Awat sheherning yéngi puqrasi" namliq romani xitay memliketlik az sanliq milletler edebiyatini bahalash boyiche 6-nöwetlik "Tulpar" mukapatigha érishken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet