"Awan'gart mulazimet guruhi" ning Uyghurlar diyarigha teklip qilinishi diqqet qozghimaqta (2)

Muxbirimiz eziz
2017-06-06
Share
qara-su-yallanma-esker.jpg "Qara su" yallanma qoshunining qurghuchisi érik prinsning xitay bilen bolghan hemkarliqi heqqidiki maqale. Shu torbettin süretke élin'ghan.
Photo: RFA

Yéqinda amérikada köp qisim kishilerge özining selbiy obrazi bilen tonushluq bolup qalghan "Qara su" shirkitining qurghuchisi érik prins yéngidin teshkilligen "Awan'gart mulazimet guruhi" ning xitay hökümitining hemkarliq teklipini qobul qilghanliqi, shuningdek xitayning yünnen ölkisi we Uyghurlar diyarida meshiq bazisi achmaqchi bolghanliqi heqqidiki xewerler amérika we xitay axbaratlirida keng yer aldi. Shu munasiwet bilen, bu sahe boyiche mexsus izden'gen bir qisim shexslerni ziyaret qilip, xitayning buningda qandaq meqsetlerni közligen bolushi mumkinliki we bashqa alaqidar mesililer heqqide söhbetleshtuq.

Bu yil aprélda xitayning hökümet bashqurushidiki eng chong gézitliridin bolghan "Yer shari waqit géziti" érik prins we uning "Awan'gart mulazimet guruhi" shirkitining xitay bilen hemkarliship, xitayning yünnen ölkiside hemde Uyghurlar diyarida herbiy meshiq bazisi achmaqchi bolghanliqi heqqide tepsiliy xewer bergendin kéyin, bu geplerning mish-mish xewer emesliki resmiy ispatlandi. Shuning bilen birge, mushundaq bir amanliq we bixeterlik shirkitining xelq'ara metbu'atlardiki "Qiziq muhakime rayonliri" ning biri bolghan Uyghurlar diyarigha yürüsh qilishi özige yarisha ghulghula qozghidi. Érik prins buninggha qarita inkas qayturup, "Biz xitayning tashqi siyaset meqsetliri üchün xizmet qilmaymiz, eksiche soda munasiwitini ilgiri sürüshke yardemlishish bizning axirqi nishanimiz. Chünki, bizning qilmaqchi bolghinimiz, xitayche alahidilikke ige 'qara su' qoshuni berpa qilish emes. Shuning bilen birge 'awan'gart mulazimet guruhi' amanliqni qoghdash shirkiti emes, eksiche arqa sep xizmiti bilen meshghul bolidighan shirket" dep körsetti.

Bu heqtiki témilar boyiche mexsus izden'gen tor yazghuchisi jéymis korbét bu heqtiki söhbet jeryanida, hazir xitay hökümiti bilen toxtamlishiwatqan "Awan'gart mulazimet guruhi" ning ilgiriki "Qara su" shirkitidin perqliq ikenlikini alahide tilgha alidu. Uning pikriche, érik prinsning hazirqi shirkitining xitay bilen bolghan hemkarliqini uning ilgiriki "Qara su" shirkitining herqaysi hökümetler bilen bolghan toxtam munasiwitining eynen tekrarlinishi, dep qarash taza muwapiq emes. U bu heqte mundaq dédi: "Aldi bilen shuni aydinglashturuwélishimiz lazimki, hazir bizning dewatqinimiz 'qara su' qoshunini ijare élish ishi emes. Chünki, bu shirket hazir "Akadémi" dégen namda tonuluwatidu, buningdin ilgirirek bolsa XE ('zi') dep atalghan. Bu shirkettikiler hazir özlirige tewe bolghan jayda meshiq qiliwatidu. Bu shirketning barliq ish-pa'aliyetlirige érik prins mes'ul. Bu kishi 'qara su' shirkitining qurghuchisi, kéyin érik prins bu shirket bilen bolghan alaqisini üzüp, öz aldigha yéngidin 'awan'gart mulazimet guruhi' namliq bir shirketni berpa qilip chiqti. Bu shirketning payliri xongkong paychéki bazirigha sélin'ghan bolup, özlirini arqa sep xizmiti we amanliq mulazimiti bilen teminligüchiler, dep izahlaydu. Shunga ular özlirining 'qara su' shirkitidin perqliq bolghan shirket ikenlikini, shundaqla 'qara su' shirkiti temin etken mulazimet bilen temin etmeydighanliqini alahide tekitlep kéliwatidu. Biraq, hazirqi ehwaldin qarighanda, ular yenila xéridarlirini 'qara su' shirkiti teminligen mulazimet bilen temin étiwatqandek yaki héchbolmighanda shundaq bir mulazimet bilen teminleshni istewatqandek qilidu. Mana bu érik prinsning qisqiche arqa körünüshi, bu kishi bolsa hazir 'awan'gart mulazimet guruhi' ning re'isi. Bu shirketni bolsa hazir xitay hökümiti yalliwaldi."

"Awan'gart mulazimet guruhi"ning ashkara sorunlarda "Herbiy ishlargha da'ir mulazimet bilen shughullanmaymiz" deydighan bayanlirigha qarita dergumanda bolghuchilar yalghuz jéymis korbét emes. Ilgiri "Qara su" shirkiti heqqide köplep maqaliler yazghan obzorchi aram rostonmu mushuninggha oxshapraq kétidighan qarashta. U bu heqte söz bolghanda mundaq deydu: "Emdi érik prinsqa kelsek, érik hazir ashkara yosunda soda qiliwatqan 'awan'gart mulazimet guruhi' shirkitining re'isi. Bu shirket hazir xongkongning pay bazirida soda ishliri bilen meshghul boluwatidu. Hazirgha qeder ular asasliqi afriqa we bashqa jaylarda arqa sep, qatnash-transport ishliri dégendek sahelerge merkezleshken mulazimiti bilen xitaydin kelgen xéridarlargha xizmet qiliwatidu, dep qaralmaqta. Emma hazir ular ushtumtutla bashqa bir nersige burulup kétiwatidu: ishenchlik menbeler bu shirketning hazir arqa sep mulazimiti bilenla emes, yene amanliq we bixeterlik mulazimiti bilenmu shughulliniwatqanliqini körsetmekte. Érik prins qol tiqqan 'amanliq' ishliri herqachan herbiy heriketlerning otturigha chiqidighanliqidin dérek béridu. Chünki, ular bu xizmetning tolimu pinhan we muhit shara'iti intayin nachar bolghan bir rayonda bolidighanliqini éytqan. Érik bolsa özining ikki heriket bazisi achmaqchi ikenlikini, buning biri yünnen ölkiside, yene biri xitayning Uyghurlar rayonida bolidighanliqini jakarlidi."

"Awan'gart mulazimet guruhi" ning bu xil ushtumtut yosunda xitay bilen hemkarlishish yolini talliwélishi heqqide érik prins xitayning "Yer shari waqit géziti" bilen qilghan söhbitide özlirining peqet xitay hökümiti ijra qiliwatqan "Bir belwagh, bir yol qurulushi" ning arqa sep amanliqi üchün xizmet qilidighanliqini éytqan. Jéymis korbét bu heqte toxtilip, xitayning mushu ghayet zor qurulushining del érik prinsni xitaygha bashlap kelgen amil ikenlikini tekitlidi. U bu heqte mundaq dédi: "Bizge melum bolghini shuki, 'awan'gart mulazimet guruhi' özlirining ichki qismida tarqitilidighan höjjetlik matériyallirida we ötken yili dékabir éyida chaqirilghan muxbirlarni kütüwélish yighinlirida gerche ular 'pul tépish' dégen mezmundiki geplerni tilgha almighan bolsimu, ularning xitay hökümiti 'bir belwagh, bir yol qurulushi' ni ijra qiliwatqan rayonlarda bu qurulushning tereqqiyati üchün xitay hökümiti bilen soda munasiwitide boluwatqanliqi éniq. Buning bir qismi süpitide xitay hökümiti 'awan'gart mulazimet guruhi' bilen ikki herbiy baza nuqtisi qurush heqqide toxtamlishish ishlirini bashliwetti. Bu bazilarning qeyerde bolidighanliqi heqqide érik prins özi buning birining 'bir belwagh bir yol qurulushi' ning gherbiy jenubi karidorida bolidighanliqini, yene birining bolsa gherbiy shimali karidorida bolidighanliqini éytqan. Shundaq bolghanda, buning gherbiy jenub karidorida dégini birma, tayland, la'os we kambodzha etrapini körsitidu؛ gherbiy shimali karidori dégini bolsa qazaqistan, özbékistan, pakistan, afghanistan qatarliq jaylardur. Démek gherbiy jenub karidori dégende yünnen ölkisi, gherbiy shimali karidor dégende bolsa shinjang rayoni közde tutulidu."

Érik prins xitaydiki axbarat wasitilirige qilghan sözide, özining amanliq shirkitidiki xadimlarning héchqaysisida qoral yoqluqini alahide tekitligen. Biz mushundaq ehwalda "Awan'gart mulazimet guruhi" ning Uyghurlar diyarida qurmaqchi bolghan herbiy bazisining xitay hökümiti üchün qandaq xizmetlerde bolushi mumkinlikini sorighinimizda jéymis korbért mundaq dédi: "Ularning zadi qandaq mulazimet bilen temin étidighanliqi heqqidiki tepsilatlar hazirche bizge qarangghu. Biraq ular qayta-qayta qilip peqet etraptiki döletlerning alaqidar saheliri üchün arqa sep mulazimiti, meshqlendürüsh, alaqe, xeterlik ehwallarni bir terep qilish, xéyim-xeterni mölcherlesh, uchur toplash qatarliq kesipler boyiche xizmet qilidighanliqini tekitlep kéliwatidu. Ularning buni tilgha élishida mundaq bir nechche ehwal mewjut: birinchi, bu hal tashqi dunyagha ular ( 'awan'gart mulazimet guruhi') biwasite xitay hökümiti üchün yaki biwasite xitay üchün, héchbolmighanda mexsus xitayning ichki qismida xizmet qilmaydu, ularning mulazimiti xitayning etrapidiki döletlerde bolidu dégenni tekitlimekchi. Chünki, bundaq déyish 'awan'gart mulazimet guruhi'gha nisbeten ejellik derijide muhim. Némishqa désingiz, normalda amérikidiki herqandaq bir guruhning xitaygha herbiy mulazimet yaki herbiy üskünilerni éksport qilishi amérikaning qanunigha xilap. Shunga 'awan'gart mulazimet guruhi' belkim mushundaq déyish arqiliq ashu cheklimini yandap ötmekchi, yeni 'biz xitayda emes, belki uning etrapidiki döletlerde mulazimet qilimiz' deydighan mushundaq bir saxta menzire peyda yasap chiqmaqchi bolghan bolsa kérek."

Melum bolushiche, "Awan'gart mulazimet guruhi" ning xitay bilen bolghan hemkarliqi heqqidiki xewerler tarqalghandin kéyin, xitaydiki oxshash bolmighan axbarat wasitiliri bu heqte zor daghdugha bilen maqaliler élan qilghan hemde buning alqishlashqa tégishlik bir hemkarliq ikenlikini bildürgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.