Amérika uniwérsitétidiki studéntlar arisida Uyghurlargha qiziqish kücheymekte

Muxbirimiz gülchéhre
2020-01-29
Élxet
Pikir
Share
Print

Paytext washin'gton'gha jaylashqan amérika uniwérsitéti dunyaning her qaysi jayliridin studéntlarni qobul qilidighan chong uniwérsitétlarning biri. 28-Yanwar küni mezkur uniwérsitét qarmiqidiki kénidiy siyaset munbiri orunlashturghan "Xitayning Uyghurlargha qaratqan basturushi" témisidiki léksiyege amérikadiki axbarat wasitiliri, amérika siyasiyonliri we ammisigha Uyghur élidiki lagérlar mesilisini anglitishta aktip pa'aliyet qiliwatqan yashlarning biri bolghan furqet jawdet teklip qilindi.

Mezkur pa'aliyetke "Washin'gton pochtisi", "Tashqi siyaset" zhurnili qatarliq metbu'atlarning dangliq obzorchisi, Uyghurlar weziyitini yorutidighan nurghun maqaliliri bilen Uyghurlarghimu tonushluq bolghan zhurnalist josh rogén riyasetchilikke teklip qilin'ghan. Bu léksiyege mezkur uniwérsitétning siyaset we xelq'araliq munasiwetler, qanun hemde xitaygha qiziqidighan 100 din artuq studént we tetqiqatchilar qatnashti.

Josh rogén deslep xitayning peqet Uyghur diyaridiki Uyghur, qazaq we bashqa étnik milletlerge qarita éghir derijidiki medeniyet qirghinchiliqi yürgüzüp, milyondin artuq bigunah kishilerni lagérlargha qamighandin sirt, Uyghur élini yuqiri téxnikiliq közitish sistémisi bilen bashquridighan saqchi dölitige aylandurupla qalmay, hetta chet'ellerde yashawatqan Uyghurlargha ularning ata-anisi, uruq tughqanlirini görüge élish arqiliq bésim ishlitip ularni süküt qilishqa mejbur qiliwatqanliqini tonushturup ötti. U ishtirakchilargha, "Xitayning ene shundaq éghir tehdit we bésimlirigha qarshi, xitay hökümitining rezil siyasetliri, insaniyetke qarshi jinayetlirini pash qilish üchün sükütni buzghan jür'etlik Uyghurlarning biri bolghan furqet jawdetni dostum dep köpchilikke tonushturush pursitige érishkenlikimdin iptixarliq hés qilimen" dégen kelimiler bilen furqet jawdetni sözge teklip qildi.

Furqet jawdet uniwérsitét oqughuchilirigha özining lagérdiki anisi we a'ilisi uchrighan qismetler bilen teng xitay hökümitining pütün Uyghurlargha qaratqan basturushliri heqqide etrapliq tonushturush berdi. U yene özining "Emeliyette pa'aliyetchi emes, peqet öz anisini xitay hökümitidek rezil bir küchning qolidin qutuldurup a'ilisini jem qilishta her qandaq bir perzentning ada qilishqa tégishlik burchini ada qilishqa tirishiwatqan bir insan ikenliki" ni bildürgende, studéntlar intayin tesirlendi.

"Xitayning Uyghurlargha qaratqan basturushi" témidiki léksiye bérish pa'aliyitini orunlashturushta asasliq rol oynighan studéntlardin biri bolghan nowa érik ziyaritimizni qobul qilip, munber ezalirining xélidin buyan dunyadiki qiziq nuqtiliq mesililerning biri bolghan xitayning Uyghur diyarida lagérlarni qurup milyonlighan Uyghur we bashqa étnik xelqlerni solighanliqidek ehwalgha diqqet qilghanliqini eskertti. U, özlirining bu témida pa'aliyet élip bérishni oylap kéliwatqan bir peytte "Nyu-york waqti" gézitining amérikadiki yash pa'aliyetchi furqet jawdetning ghuljidiki öyide nezerbendte turuwatqan apisi munewwer tursunni ziyaret qilip ishligen programmini anglighandin kéyin, furqetni mektepke kélip özining hékayisini ortaqlishishqa teklip qilghanliqi we buning oqughuchilarda zor qiziqish qozghighanliqini bildürdi.

Furqetning ghuljidiki apisi munewwer xanim tunji qétim 2017-yili öktebirde lagérgha ekétilgen, ariliqta qoyup bérilip, 2018-yili yene qaytidin lagérgha kirgen. Bolupmu uning oghli furqet jawdet amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo bilen körüshkendin kéyin da'iriler uningdin öch élip, uni yenimu qattiq shara'itlarda bashqurulidighan lagérgha yötkep, qiyin-qistaqqa alghan. Furqet léksiyeside, saq salamet apisi munewwer xanimning lagérgha qamalghandin kéyin salametlikining éghir derijide buzulghanliqini, uning yuqiri qan bésimi bolsimu, dora bérilmigenliktin put-qolliri ishship, tili ishship gep qilishiningmu intayin qiyin halgha chüshüp qalghanliqdek ehwallirini bayan qildi.

U, lagérdikilerning xitay hökümitining jazalash, qiyin-qistaqliri astida yashawatqanliqi, lagér shara'itlirining intayin nacharliqi, özining we barliq Uyghurlarning xitayda wuxen wirusi tarqalghandin buyan, shu lagérlardiki nachar shara'itta késelliklerdin qoghdinish iqtidari we majali bolmighan insanlargha bu wirusning yuqup qélish éhtimalliqi we uningdin kélip chiqidighan paji'edin jiddiy endishe qiliwatqanliqini bildürdi.

Studéntlar léksiye axirida uningdin özlirining Uyghurlarni bu zulumdin we téximu éghir aqiwetlerdin qutuldurush üchün néme qilidighanliqini sorighanda u: "Méningche xitaydek insan heqlirini éghir depsende qiliwatqan bir döletning olimpik ötküzüshke sherti toshmaydu. Xitayning 2022-yilliq qishliq olimpik ötküzüshini bayqut qilishqa awaz qoshushunglarni, amérika siyasiy erbablirigha, Uyghur kishilik hoquq qanunini ötküzüshni telep qilip xet yézishinglarni qarshi alimiz, héch bolmighanda, xitay mallirini bayqut qilishinglarni ümid qilimen. Chünki, ularning qaysisining hazirqi zaman qulluq emgikige séliniwatqan lagérdiki qérindashlirimiz teripidin ishlen'genlikini bilmeymiz" dep jawab berdi.

Pa'aliyetke ishtirak qilghan merkizi washin'gtondiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining asasliq xadimliridin lu'isa gréw xanim, bügünki pa'aliyetning intayin ehmiyetlik ötkenlikini, bolupmu kelgüsi amérika siyasitige tesir körsiteleydighan bu studéntlarning Uyghurlarning weziyiti, xitayning siyasetliri heqqide sorighan keng da'iridiki so'alliridin, amérikadiki yash bir ewlad studéntlarda Uyghur mesilisige bolghan chüshinishi hem qiziqishining körünerlik ashqanliqini hés qilghanliqini bildürdi.

Pa'aliyet axirlashqanda ziyaritimizni qobul qilghan furqet jawdet, özining 2018-yilidin buyan bu 3 qétim amérikadiki uniwérsitétta léksiye bérishi ikenlikini, oxshimighan dölet millet we medeniyet teweliklirige ige studéntlargha birla waqitta Uyghurlarning weziyitini anglitishning tesiri we ehmiyiti yuqiri bolidu dep qaraydighanliqini ilgiri sürdi.

Yighin'gha qatnashqan studéntlardin biri ziyaritimizni qobul qilip, gerche Uyghurlar mesilisini bir ikki yildin buyan közitip kéliwatqan we lagérlardinmu xewiri bar bolsimu, lékin furqetning öz béshidin ötkenlirining özi anglighan hékayiler ichide eng tesir qilghanliqi we özining Uyghurlarni qollash üchün emeliy heriket qilish qararigha kelgenlikini bildürdi.

Yene bir oqughuchimu, bügünki léksiyeni anglap insanlarning "Yehudiylargha élip bérilghan qirghinchiliq menggü tekrarlanmisun deydighan" qesemyadning emeliyette tekrarliniwatqanliqini chongqur chüshinip, közi échilghandek bolghanliqini, furqetning ré'alni hékayilirining bashqa oqughuchilarningmu Uyghurlar béshidin kechürüwatqan bu zulumlarning ayaghlishishi üchün bir kishilik küchini chiqirishigha ilham bolushini ümid qilidighanliqini éytti.

Toluq bet