Австралийә - хитай мунасивәтлиридә уйғурлар мәсилиси

Мухбиримиз ирадә
2016.09.02
awstraliye-mediasida-xitay-toghrisida-305.jpg Австралийиниң “Today Tonight” хәвәрлиригә чиққан хитай көчмәнлири тоғрисидики хәвәр. 2012-Йили январ.
RFA/Abide


Йеқинда австралийидики дөләт хәвпсизлик иниститутида австралийә билән хитайниң террорлуққа қарши туруш һәмкарлиқини ашуруш мәсилиси һәққидә бир илмий йиғин өткүзүлгән. Йиғин һәққидә елан қилинған хәвәрләрдин қариғанда, йиғинда уйғур мәсилиси муһим тема болған. Бир қисим көзәткүчиләр бу йиғинда оттуриға қоюлған бәзи идийиләрниң бундин кейинки австралийә - хитай мунасивәтлирини шундақла австралийиниң уйғур мәсилисигә тутуватқан позитсийисини чүшинишкә ярдими болуши мумкинликини билдүрмәктә.

Һөрмәтлик радийо аңлиғучилар, биз алдинқи программимизда силәргә австралийиниң канберра шәһиридә австралийә дөләт хәвпсизлик иниститути тәрипидин уюштурулған, хитайдики мунасивәтлик университетлардинму профессор, тәтқиқатчилар тәклип қилинип ечилған икки дөләтниң террорлуққа қарши һәмкарлиқ мәсилисигә аит бир илмий муһакимә йиғини һәққидә мәлумат бәргән идуқ. “австралийә малийә обзори” намлиқ гезиттә бу һәқтә берилгән хәвәрдин мәлум болушичә, гәрчә бу бир илмий муһакимә йиғини болсиму, һәр икки дөләт һөкүмәтлири бу йиғинға йүксәк дәриҗидә диққәт қилған, һәтта йиғинниң мәзмуни бирму - бир хитай мәркизи комитет сиясий бюросиға доклат қилинған. Йиғин асаслиқ хитайниң ғәрбий районидики террорлуқ мәсилиси үстигә мәркәзләшкән. Мәзкур йиғинни уюштурғучи орган болған австралийә дөләт хәвпсизлик институтиниң ярдәмчи профессори шундақла мәзкур йиғинниң риясәтчиси майкил кларк әпәндиниң юқиридики гезиткә ейтип беришичә, канберрада өткүзүлгән илмий йиғиндики муһим нуқтиларниң бири “хитайниң ғәрбидә һәқиқәтән бир террорлуқ мәсилиси мәвҗут” дегән сөзгә мәркәзләшкән. Австралийидики уйғур зиялийси, доктор мәмтимин әла әпәнди мушундақ бир муһим йиғинда уйғурларниң хитай һөкүмитигә қиливатқан қаршилиқ һәрикәтлириниң террорлуқ дегән сөз билән ипадә қилинишиниң диққәт қилишқа тегишлик муһим бир ишлиқини әскәрткән вә бу йиғин бундин кейин австралийиниң террор мәсилисдә хитайниң депиға усул ойнайдиғанлиқиниң шәписи болуши мумкин дегән иди.

Ундақта, бүгүнгичә австралийә даирилири уйғур мәсилисигә қандақ позитсийә тутуп кәлгән иди? доктор мәмтимин әла әпәнди австралийиниң уйғур мәсилисигә кишилик һоқуқ ноқтиисдин муамилә қилип кәлгәнликини ейтти.

Йеқиндин буян австралийә - хитай мунасивәтлиридики җиддийлик хәлқара мәтбуатларниңму диққитини қозғаватқан бир темиға айланди. Җәнубий хитай деңизидики игилик һоқуқ мәсилиси, австралийиниң хитай шеркәтлириниң австралийә дөләт мәнпәәтигә тақишидиған секторларға мәбләғ селишини чәклишигә охшаш нурғун амиллар бу икки дөләт мунасивитини йирикләштүрүвәткән иди. Мәмтимин әла әпәнди мушундақ бир шараитта австралийә даирилириниң уйғур мәсилисини көтүрүп чиқишиниң австралийиниң хитай билән болған мунасивәтлирини азрақ болсиму юмшитиш яки диққәт бураш билән мунасивәтлик болуши мумкинликини ейтқан. У австралийә - хитай арисидики уйғур мәсилисигә баһа бериш үчүн алди билән австралийини чүшиниш керәкликини ейтти.

Дәрвәқә, ройтерсниң хәвәр қилишичә, америка армийисиниң полковники том хенсон австралийиниң а б с қанилиға қилған сөзидә, австралийә чоқум америка билән хитайниң бирини таллиши, хитайниң җәнубий хитай деңизида игилик һоқуқи барлиқини илгири сүрүшигә қарита чоқум қаттиқрақ позитсийидә болуши керәк, дегән. У сөзидә “мәнчә австралийликләр қарар бериши керәк. Америкиниң шериклики билән хитайниң сода җәһәттики мунасивәтлири оттурисида меңип, тәңпуңлуқни сақлаш бәкму қейин. Шуңа австралийә өзи үчүн қайсисиниң бәкрәк муһимлиқини ойлап беқиши керәк” дегән. Доктор мәмтимин әла әпәнди мушундақ бир назук шараитта, әгәр австралийә хитай арзу қилғандәк уйғурларниң миллий давасини қисмән һалда террорлуққа мунасивәтлик, дәп муамилә қилип қалса буниң яхши болмайдиғанлиқини әскәртти.

Австралийә малийә обзори гезитидә елан қилинған “австралийә вә хитайниң мурәккәп мунасивәтлири” мавзулуқ мақалидә, йеқиндин буян бир қисим уйғурларниң сүрийигә берип террор тәшкилатиға қатнашқанлиқи һәққидики хәвәрләр һәм шундақла уйғур елида көпийиватқан зораванлиқ һәрикәтлири, хитай һөкүмити тәрипидин өзиниң “террорлуққа қарши туруш” қанунини ақлаш үчүн қоллинилди, дәп йезилған. Униңда йәнә майкил кларкниң сөзи нәқил кәлтүрүлүп, австралийиниң сүрийидики тәшкилатларға қатнашқан уйғурлар мәсилисидә наһайити еһтиятчанлиқ билән иш қиливатқанлиқини, хитайниң бу һәқтә илгири сүргәнлиригиму диққәт билән муамилә қиливатқанлиқини баян қилған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.