Uyghur diyaridiki bingtüen'ge qarashliq aral shehiride kimler yashaydu?

Myunxéndin ixtiyariy muxbirimiz ekrem teyyarlidi
2023.12.19
aral-shehirige-xitaydin-kelgen.kochmenlerge-teuuarlanghan-oyler-1.jpg Xitaylar keng qollinidighan tiktok arqiliq tarqalghan widiyolarda körsitilgen, xitay köchmenlerge teyyarlan'ghan öylerni ékskursiye qildurmaqta. 2020-Yili mart, aral shehiri.
Social Media

Xitayning Uyghur diyaridiki “Shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtüeni” 2020-yilidin kéyin tarim deryasining aqsu tewesidiki derya-éqinlar qoshulghan jayda “Aral” (xitayche 阿拉尔 ) Namliq bir yéngi sheher qurup, nopusi xitay ölkilirige tewe bolghan xitaylarni heqsiz öy, heqsiz yer, ayliq turmush kapalet puli qatarliq étibar siyasetliri bilen teminleydighanliqini keng kölemde teshwiq qilishqa bashlighan. Halbuki, rayonning esli yerlik igisi bolghan Uyghurlarning bu sheherde héchqandaq nisiwisi bolmighan.

Sün'iy hemrah süretliride 2020-yilidin ilgiriki mezgillerde mewjut bolmighan bir sheherge, 2022-yiligha kelgende hökümetning xitay puqraliridin bes-beste xéridar chaqirishi, shi jinpingning jiddiy rewishte yolgha qoyiwatqan irqiy yoqutush we assimilyatsiye siyasitining yene bir yüzini yorutup bergen. Firansiyediki “Ashkara melumatlar” guruppisi buni “Xitayning öz puqralirini mustemlikichilikke shérik qilish pilanining bir qismi” dep atighan.

Xitaylar keng qollinidighan tiktok arqiliq tarqalghan widiyolarda körsitilgen, xitay köchmenlerge teyyarlan'ghan qatar öyler. 2020-Yili mart, aral shehiri.
Xitaylar keng qollinidighan tiktok arqiliq tarqalghan widiyolarda körsitilgen, xitay köchmenlerge teyyarlan'ghan qatar öyler. 2020-Yili mart, aral shehiri.
Social Media

Firansiyening pütün yawropada köp xil tillarda tarqilidighan “Arte” (ARTE) téléwiziye qanilining birqanche kün ilgiri élan qilghan “Mustemlikichilikning tesiri” namliq pirogrammisida bayan qilishiche, “Ashkara melumatlar” guruppisi yéqinda xitayning intérnét tosaqliridin bösüp ötüp, xitayning ijtima'iy taratquliridiki Uyghurlargha munasiwetlik teshwiqatlirini qolgha chüshürüsh pursitige érishken. Ularning diqqitini bekrek jelp qilghini, xitay hakimiyitining öz puqralirinimu Uyghur diyaridiki özlirining mustemlikichilik siyasitige shérik qilish yolida élip bériwatqan bir yürüsh heyran qalarliq qebih siyasetliri bolghan. Bu filim qisqighina 3 kün ichide yawropada keng tarqilip, küchlük diqqet qozghighan.

Filimning chüshendürüshige qisqiche qilip mundaq izahat bérilgen: “Xitayning shinjang rayoni, xitay merkiziy hökümiti teripidin ziyankeshlikke uchrawatqan musulman Uyghurlarning tarixiy wetinidur. ‛ashkara melumatlar‚ guruppisining tetqiqatigha asaslan'ghanda, xitayning shinjangdiki mustemlikichilikige hesse qétiwatqan xitay puqraliri, emeliyette xitay dölitining saxta teshwiqatlirining kölimini zoraytquchilar we shi jinpingning tesewwurini téximu keng yayghuchilardin bolup qalmaqta. Uyghurlar jaza lagérlirigha qamiliwatqan yaki xitayning sherqidiki ölkilirige mejburiy yötkiliwatqan bir chaghda, xitay rehberliri sherqtiki xitaylarni shinjanggha köchüp kélishke righbetlendürüp, xitay puqraliri arqiliq ‛bölgünchilik‚ we ‛diniy esebilik‚ ke qarshi turush meqsitige yetmekchi boluwatidu. Biraq, emeliyette bu xil olturaqlashturush siyasiti Uyghurlarning milliy kimlikining yoqilishigha töhpe qoshidu.”

Aral shehirige xitay ölkisidin kelgen ayal teshwiq qilmaqta. 2020-Yili mart.
Aral shehirige xitay ölkisidin kelgen ayal teshwiq qilmaqta. 2020-Yili mart.
Social Media

Filimda xitayning ichki ölkiliridin yéngi qurulghan “Aral” shehirige kélip olturaqlashqan xitaylarning hökümet tereptin heqsiz teqsim qilin'ghan azade öylirini, térilghu yerlirini, turmush shara'itlirini köz-köz qilip, ijtima'iy taratqularda téximu köp xitaylarni bu sheherge kélip olturaqlishishqa dewet qiliwatqan körünüshlirige orun bérilgen. Shuning bilen birge, ichkiri xitaygha ishincha emgek küchi süpitide mejburiy yötkiliwatqan Uyghurlar, Uyghur diyaridiki keng kölemlik tutqunlar, milyonlighan Uyghurlarning jaza lagérlirigha qamalghanliqigha da'ir melumatlarmu yer alghan.

Gérmaniyediki weziyet analizchisi enwer ehmetning bildürüshiche, mezkur filimda Uyghurlarni millet süpitide yoqitish siyasisitige shi jinpingning biwaste rehberlik qiliwatqanliqi pakitlar arqiliq yorutup bérilgen. 

Xitayning “Shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtüeni”ning Uyghur irqiy qirghinchiliqi we Uyghur mejburiy emgiki saheside nurghunlighan jinayetlerning jawabkari hésablinidighanliqini tekitligen weziyet analizchisi gheyur qurban ependi, uning öz nöwitide yene sherqiy türkistanda yüz bergen köp qétimliq qanliq weqelerningmu éghir jawabkarliqini zimmisige élishqa tégishlik bir organ ikenlikini eskertti. Uning bildürüshiche, xitayning “Ishlepchiqirish-qurulush bingtüeni” yillardin buyan xitayning mustemlikichilik siyasitige yéqindin maslishish bilen xelq'arada özlirining heqiqiy epti-beshirisini ashkarilap kelmekte iken. 

“Mustemlikichilikning tesiri” namliq téléwiziye pirogrammisida algha sürülgen muhim idiye, xitay puqralirining xitay hakimiyitige masliship we boy sunup, irqiy qirghinchiliq yüz bériwatqan bir rayondiki yerlik ahalining risqigha qol uzitish, hakimiyet dawamlashturiwatqan zulumlargha shérik bolushtin ibaret bolghan.

Xitayning “Beydu” uchur ambiridiki melumatlargha qarighanda, xitay dölet ishliri kabénti 2022-yili 9-ayda tarim deryasining aqsu tewesidiki bingtüen 1-diwiziyesi kontrol qiliwatqan aral boz yer özleshtürüsh rayonida bingtüen 1-diwiziyesi bilen sheher öz'ara birleshtürülgen yéngi tiptiki “Aral shehiri” ning qurulghanliqini resmiy testiqlighan.  Pütkül sheher 3 asasliq kocha, 15 bazar we 1 yézidin teshkil tapqan. 2022-Yilining axirigha barghanda “Aral” shehiri xitayning ichkiy ölkiliridin köchürüp kélin'gen zor sandiki xitay köchmenliri bilen toldurulup, nopusi 460 mingdin artuq chong sheherge aylan'ghan. Pütkül sheher nopusining 400 mingdin köprekini xitaylar teshkil qilghan bolup, qalghan 60 ming ahale “Az sanliq millet” déyilgen. Ularning ichide Uyghurlarning bopusining qanchilik ikenliki heqqide héchqandaq melumat bérilmigen.

Yéqinqi yillardin buyan Uyghur rayonida aral shehiridin bashqa yene bingtüen'ge qarashliq bash'egim (铁门关), tumshuq (图木舒克), qashqowuq (昆玉),kökdala (可克达拉), shinshing(新星) Qatarliq yéngi sheherler  arqa-arqidin qurulghan bolup, bu sheherlerning ahalisining mutleq köp qismi xitay ölkiliridin yötkep kélin'gen köchmen xitaylar bilen toldurulghan. Nöwette Uyghur diyaridiki bingtüen'ge qarashliq herqaysiy diwiziyelerde yéngidin qurulghan bingtüen sheherliri zor meblegh bilen jiddiy tereqqiy qilduruliwatqan bolup, ular Uyghur aptonom rayonigha qarashliq eslidiki yerlik sheherlerge qarighanda meyli siyaset jehette bolsun yaki iqtisad jehette bolsun, türlük étibarlargha we ewzelliklerge ige iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.