Вәзийәт анализчиси чен покуң хитай вәзийити вә уйғур мәсилиси һәққидә тохталди

Мухбиримиз меһрибан
2015.09.21
chen-pokung-305.jpg Хитай демократлиридин сиясий вәзийәт анализчиси чен покоң әпәнди.
wikipedia.org

Хитай рәиси ши җинпиңниң америка зиярити һарписида, америкидики бир қисим хитай демократлири 19-сентәбир нюйоркта йепиқ йиғин чақирип, нөвәттики хитай вәзийити һәққидә илмий муназирә өткүзди. Йиғинда пикир баян қилғучилардин америкидики хитай вәзийәт анализчиси чен покуң әпәнди зияритимизни қобул қилип, нөвәттики хитай вәзийити,уйғур мәсилиси вә чәтәлләрдики хитайға қарши демократик күчләрниң нөвәттики вә бундин кейинки тәрәққият нишани һәққидә тохталди.

19-Сентәбир нюйорк шәһәрлик университетиниң җон марч йиғин залида ечилған “ши җинпиңниң паракәндә шаһмат тахтиси” дәп нам берилгән, йепиқ һаләттики муһакимә йиғини, америкидики “хитай пуқралар күчи” тәшкилати рәиси доктор яң җйәнли вә хитай сиясий вәзийәт анализчиси чен покуң қатарлиқларниң тәшкиллиши билән ечилған.

Йиғинниң тәшкилләш хизмитигә қатнашқан хитай демократлиридин сиясий вәзийәт анализчиси чен покоң әпәнди радийомиз уйғур бөлүминиң зияритини қобул қилип, йиғинда өзи нуқтилиқ тохталған ши җиңпиңниң тәхиткә чиққандин кейин йүргүзгән сиясити, нөвәттики уйғур вәзийити, уйғурларниң қаршилиқ күрәшлири вә чәтәлләрдики хитай коммунист һөкүмитигә қарши демократик күчләрниң нөвәттики әһвали вә бундин кейинки тәрәққият йөнүлүши қатарлиқ мәсилиләр үстидә тохталди.

Чен покуң әпәнди йиғинда өзи оттуриға қойған мәсилиләр һәққидә тохтилип, “мән асаслиқи ши җиңпиңниң ‛японға қарши урушниң 70 йиллиқни хатириләш‚ намида өткүзгән һәрбий парати қатарлиқлар һәққидә өз қаришимни оттуриға қойдум” деди.

Чен покуң әпәнди чәтәлләрдә тәкитлиниватқан “ши җиңпиң һакимийитини мустәһкәмлиди” дегән қараш һәққидә тохтилип, “нөвәттә чәтәлләрдә 3-сентәбир өткүзүлгән паратта ши җиңпиң хитайдики барлиқ һоқуқни өз қолиға мәркәзләштүрди” дегән қарашлар оттуриға қоюливатиду. Әмма мән ундақ қаримаймән. Мениңчә ши җиңпиң парат арқилиқ хитай компартийисиниң һоқуқини өз қолиға алғанлиқини намайән қилишқа урунған болсиму, әмма униң йәнила җияң земин қатарлиқ мутәәссип күчләрниң асаритидин қутулалмиғанлиқи көрүнүп туриду. Мәсилән, бу йил йеңи йил һарписида шаңхәйдә йүз бәргән дәссилиш вәқәси, йеқинда тйәнҗиндә йүз бәргән тйәнҗин портидики партлаш вәқәси қатарлиқларни бир тәрәп қилишта ши җиңпиңниң күчи пәқәт шәһәр дәриҗилик әмәлдарларни вәзиписидин елип ташлашқила йәтти, әмма буларниң кәйни тирәклиригә тегишәлмиди. Ши җиңпиң елип барған "парихорлуққа зәрбә" бериш һәрикитиму шундақ, гәрчә җу юңкаң, шү сәйху қатарлиқ юқири дәриҗилик әмәлдарларниң җазаланғанлиқи елан қилинған болсиму, әмма уларниң кәйнидики җяң земинға охшаш чоң арқа тирәк вә нөвәттә һакимийәт қатлимида вәзипә өтәватқан җяң земин тәрәпдарлириға тегиш қилалмиди. У хитайдики чоң мәсилиләрни һәл қилишта илгири қурулған сиясий бюру әзалири билән тоқунуштин өзини қачуруп, уларни әгип өтүп кетиватиду. Мана бу әһвал бизгә хитай коммунист партийиси һакимийәт қатлимида җяң земин тәрәпдарлириниң йәнила өз тәсир күчини сақлап қеливатқанлиқини, хитай компартийиси ичидики икки гуруһ оттурисидики күрәшниң кәскинлишиватқанлиқини көрситиду” деди.

Чен покоң әпәнди йәнә ши җиңпиң дәвридә “хитайда демократийә әмәлгә ашиду, ши җиңпиң сабиқ совет иттипақи дәвридики йелитсиндәк компартийини әмәлдин қалдуруши мумкинму?” дегән мәсилиләр һәққидә тохтилип, ши җиңпиң йәнила хитай компартийисиниң садиқ қоғдиғучиси болғини үчүн, униң компартийә һакимийитини йәнила қоғдайдиғанлиқини,шуңа униң компартийини ағдуруш йолиға меңиш еһтималиниң төвәнликини, ши җиңпиңниң һәргизму алдирап ху явбаң, җавзияңлардәк хитайда демократийилик ислаһатни тәшәббус қилиш йолиға маңалмайдиғанлиқини билдүрди.

Чен покуң әпәнди хитайдики уйғур, тибәт вәзийити һәққидә актип пикир баян қилип келиватқан хитай вәзийәт анализчилириниң бири. Сөһбәт җәрянида у йәнә нуқтилиқ һалда хитайдики уйғур, тибәт мәсилилири һәққидә тохтилип мундақ деди: “ши җиңпиң һакимийити дәвридә мәйли далай ламаниң йүксәк аптономийә тәлипи болсун, уйғурларниң қаршилиқ һәрикәтлири болсун вә яки уйғур зиялийси илһам тохтидәк хитай қанунида бәлгиләнгән аптономийилик қануний һоқуқни тәләп қилғучиларниңму охшашла бастурулушқа учриғанлиқи, хитай коммунист һакимийити дәвридә хитайдики миллий мәсилиниң һәл болмайдиғанлиқини көрситиду. Ечинарлиқи, хитай хәлқиниң ойғанмаслиқи, чүнки компартийиниң миңә ююш тәшвиқатиниң тәсиригә учриған зор көп сандики хитай пуқралири уйғурларниң қаршилиқ һәрикәтлири вә тибәтләрниң наразилиқиниң сәвәбини билишни халимайду. Нөвәттә чәтәлләрдики хитай зиялийлири арисида уйғурларниң қаршилиқ һәрикәтлирини һәқлиқ күрәш дәп қарайдиғанлар көпәймәктә, әмма бу йетәрлик әмәс. Чүнки бир қисим хитай демократлири уйғурларниң, тибәтләрниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини етирап қилсиму, әмма тибәт вә уйғур земининиң бесивелинған земин икәнликини етирап қилғуси кәлмәйду. Әмма хитайдики аз санлиқ милләтләрниң кишилик һоқуқини етирап қилиш билән биллә, техиму муһими уларниң өз земиниға болған игидарчилиқ һоқуқи, өз тәқдирини өзи бәлгиләш һоқуқи вә башқа һоқуқлириму етирап қилиниши керәк.”

Чен покуң әпәнди йәнә, чәтәлләрдики хитай демократчилириниң һәрикитиниң йәнила чечилаңғу, тарқақ болуштәк риал әһвали һәққидиму тохтилип, “һазир чәтәлләрдики хитай демократлири тарқақ паалийәт елип бериватиду. Тәшкилатлар көп болсиму, әмма уйғурлар вә тибәтләрдәк ниспәтән мәркәзләшкән чоң тәшкилатлар техи қурулуп болалмиди. Шуңа әгәр хитай коммунист һөкүмитиниң ички қисмида бирәр чоң өзгириш болса, әлвәттә бу әһвалға қарита чәтәлләрдики демократик күчләр худди 1989-йилдики тйәнәнмин оқуғучилар һәрикити мәзгилидикидәк дәрһал бирлишәләйдиған бир күч шәкиллиниши керәк дәп қараймән. Әмма нөвәттики тарқақ һаләттики хитай демократлириниң тәшкилатлириниң әвзәллики һәр қайси тәшкилатлар өз алдиға мустәқил паалийәт елип берип, хитайдики мәсилиләрни оттуриға қоялайду.” деди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.