Dewa shundaq bolidiken

Obzorchimiz abduweli ayup
2020-04-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur kishilik hoquq qurulushi amérikadiki nopuzluq diniy mezheplerdin "Sayntologiye chérkawi" 2019-yilliq "Insanperwerlik mukapati" gha érishti. 2019-Yili 9-öktebir.
Uyghur kishilik hoquq qurulushi amérikadiki nopuzluq diniy mezheplerdin "Sayntologiye chérkawi" 2019-yilliq "Insanperwerlik mukapati" gha érishti. 2019-Yili 9-öktebir.
RFA/Eziz

"Dewa" Uyghur tilida qedimdin bar söz. "Dewager shu bolsa qazi muttehem boptu" dégen maqal-temsildin qarighanda, bu sözning tarixi uzun. Maqal-temsiller til binasining ulini hasil qilidighan tashlargha oxshash muqim bolup asan özgermeydu. Shunga yuqiriqi maqal-temsildin qarighanda, "Dewa" sözi Uyghurlarda sotchilar "Qazi" déyilishke bashlighan ming yilliq tarixqa tutishidu. Emma heyran qalarliqi mawzuyimizda démekchi bolghan "Dewa" sözi téxi "Hazirqi zaman Uyghur tilning izahliq lughiti" ge kirmigen. Lughitimizde bar bolghan "Dewa" peqetla bir qanun atalghusidur. Shunga mawzuyimizdiki "Dewa" sözini lughettiki jinayi ishlar, heq-telep dewasi boyiche boyiche chüshen'gende sherqi türkistan dewasi, lagér dawasi, kishilik hoquq dewasi dégendiki "Dewa" dégen sözni chüshen'gili bolmaydu.

"Hazirqi zaman Uyghur tilining izahliq" lughitimu izahlap bérelmeydighan "Sherqi türkistan dewasi" dégen atalghudiki "Dewa" dégen bu ibare Uyghurlar üchün izahlinishqa mohtaj. Bolupmu dewaning sirtida yashawatqan, dewagha teshebbuskar boluwatqan yaki dewagha egishiwatqan awamgha buni chüshendürüp bérishning ehmiyiti zor.

"Sherqi türkistan dewasi" dégen birikmide kelgen "Dewa" sözidiki mena Uyghur tiligha türkchidin kirip özleshken. Emeliyette türkchidimu bu söz hem bir heqliq küreshning ismi, hemde bir qanun atalghusidur. "Siyasiy dewa" dégen birikmidiki mena qanun atalghusini bildüridighan menaning kéngiyishidin kélip chiqqan bolup, u melum kishiler, millet we yaki insanlar jem'iyiti ortaq duch kéliwatqan, duch kelgen yaki duch kélidighan bir mesilini otturigha qoyush, heqliqleshtürüsh we hel qilish heqqide qilin'ghan tirishchanliq dégen menani bildüridiken. Orduche, erebche we parschidimu "Dewa" sözining qanun atalghusi süpitidiki menisidin bashqa yuqiriqi "Küresh" dégen menasimu bar iken. Uyghur tiligha bu sözning türkchidin kirishi muhajirettiki sherqi türkistan dawasi yaki Uyghur dawasining türkiyedin bashlan'ghanliqi bilen munasiwetlik.

Men özümni muhajirettiki dewagerlerdin dep sanimaymen. Chünki men dewaning zadi qandaq qilinidighanliqi heqqide héch bir melumatqa ige emes. Dewani qandaq qilish heqqide héch bir terbiyeleshni bashtin kechürgen emesmen. Shunga men dewagerlik yolidiki pa'aliyetchilerning qandaq qiliwatqanliqini közitip kéliwatimen.

2020-Yili 16-marttin 25-martqiche washin'gtondiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilatining teklipi bilen amérikada aqsaray, dölet mejlisi, tashqi ishlar ministirliqi we ichki ishlar ministirliqi, erkin asiya radiyosi qatarliq orunlarda ziyarette boldum. Bu yerlerdiki uchrishishlarda dewagha shahit bolush jeryanida we dölet mejlisidiki yighin esnaside dawaning qandaq bolidighanliqini téximu yaxshi chüshinish pursitige érishtim. Bu jeryanda sherqiy türkistan dewasining péshqedemlirini sanilidighan ömer qanat ependi bilen bashtin-axir bille boldum. Uningdin dewaning türkiyede bashlinish, yawropagha kéngiyish we amérikigha qarap tereqqiy qilish musapisige alaqidar barliq tepsilatlarni anglap chiqtim désemmu bolidu. Dewaning tarixi heqiqetenmu murekkep bir musape iken. Undaqta, dewaning bügünichu? amérikagha tereqqiy qilghan dewaning bügüni qandaq kétip barghandu? dewa qandaq bolidu? dewada küchler tengpungluqi qandaq bolushi kérek? dewaning istiqbali qandaq? bu so'allargha tapqan jawabim we méning on künlük közetkenlirimdin hés qilghanlirim töwendikiche:

1. "Derdimiz bolsila bolmaydu"

Dawaning qandaq bolidighanliqi heqqide paranglashqinimizda ömer qanat ependi: "Kishilirimiz biz derdimizni shunche anglattuq, ehwalimiz shunche éghir tursa, dunya néme üchün köngül bölmeydu, dep qaqshaydu. Emeliyette derdimiz bolsila bolmaydu, axbaratqa chiqqan bilenla ish pütmeydu, uni bir doklat halitige keltürüp munasiwetlik organlargha sunush, toxtimay sürüshte qilish, ularni mesilimizge bayanat élan qilghuzush we axirida ularning derdimizge dawa bolidighan bir siyasiy tedbir yaki bir qanun layihesini maqullishigha türtke bolush kérek," deydu. U dertning bolsila bolmaydighanliqigha bérmada yashaydighan rohin'galiqlarning paji'esini misal qildi. Rohin'galiqlar qirghinchiliqqa duch kelgen bolsimu, ularning amérikada dewagerliri we birer teshkilati bolmighini üchün bu mesile heqqide élinidighan qararlar, tedbirler kéchikken. Axiri bu mesilini bir musulman teshkilati wakaliten qolgha élip, bu heqte lobiychiliq qilghan. Netijide rohin'ga mesilisi xelq'araliq mesilige aylinip, dunyaning kün tertipige élip kélin'gen.

2. "Axbarat birinchi qedem we da'imliq qedem"

Uyghur kishilik hoquq qurulushining yene bir rehbiri nuri türkel bilen paranglishish jeryanida axbaratning bir dewaning ünümlük yürgüzülüshide qandaq rol oynaydighanliqi heqqide bezi tonushlargha ige boldum. U Uyghur kishilik hoquq qurulushigha wakaliten muxbirlarning ziyaritini qobul qilishqa köp ishtirak qilidighan bolghachqa axbaratning roli heqqide tejribisi mol iken. U: "Axbarat birinchi qedem, hemde da'imliq qedem, emma mesilimizning axbaratqa chiqqanliqila uning siyasiylashqanliqi emes," dédi. Uning qarishiche, axbarat peqet kishilerge néme boluwatqanliqidin, hadisilerning qandaq yüz bergenlikidin xewer béridiken. Emma shu yüz bergen paji'e, weqe yaki hadisilerni bir dewagha aylandurush üchün yaki shuning hel qilinishigha türtke bolush üchün élan qilin'ghan xewerler asasida bir doklat teyyarlinishi shundaqla munasiwetlik organlargha yetküzülüshi, andin ta chare otturigha chiqip emelge ashqiche sürüshte qilip turush kérek iken.

3. "Dewada her xil küchlerning bolghini ewzel"

Ömer qanat dewadiki her xil yollargha keng qorsaq mu'amile qilishni teshebbus qilidiken. Uningche, dewada perqliq yollarning mewjutluqini inkar qilish, Uyghur dewasining her xil éqimlardin hasil bolghan bir derya ikenlikini inkar qilghanliqqa barawer iken.

U: "Bizdek tinchliq teshebbusidikilerningla barliqini mu'eyyenleshtürüp, perqliq yollar bilen dewa qiliwatqanlarni étirap qilmisaq bek ajiz körünüp qalimiz. Biz bir-birimizni étirap qilish bedilige küchlineleymiz we bashqilargha küchlük körüneleymiz" dédi. Bu gep manga dewa yolidiki kishilerning bir-birini "Kishilik hoquqchi, musteqilchi, tinchliqchi, qoralliq köreshchi" dégen éqimlargha bölüp, bir-birini chetke qéqishlirigha qaritilghandek tuyuldi. Emeliyette bir milletning ichide köp xil éqimning bolushi emes, belki bolmasliqi ajizliq idi. Uyghurdiki hemme küchler oxshash pikir qiliwatidu, oxshash yol tutuwatidu, bir éqimda éqiwatidu dégenlik Uyghurlar béshini ichige tiqip yalghanchiliq qiliwatidu dégenlik bolatti.

4. "Tizgin özimizning qolida bolushi kérek"

Ömer qanat Uyghur dewasigha yéqindin béri bir türküm chet'ellikler, bolupmu gherbliklerning kirip kélishini ijabiy tereqqiyat dep qaraydiken. Uning qarishiche, bolupmu amérikada burun melum ministirliq, komitét yaki mejlislerde ishligen tejribisi bar pidakarlarning Uyghur dewasigha ishtirak qilishi xizmetlerde yéngiliqlar, ilgirileshlerning bolushigha paydiliq iken. U: "Emma layihe, meslihet we kontrol yenila özimizning qolida bolushi kérek, chünki ular weziyetni bizdek chüshenmeydu. Ularning dunyadiki nopuzluq axbaratlar, tetqiqatlardiki chüshenchiler boyiche mesilimizni chüshendürüp qélish éhtimal bar, shunga tizgin yenila öz qolimizda bolushi kérek," dep qaraydiken. Bu qarashni menmu toghra taptim we shu künlerdiki dölet organlirida bolghan bir qanche uchrishishta heqiqetenmu shundaq bolushi kérekliki ispatlandi.

5. "Dewayimiz mislisiz pursetlerning bosughisida"

Ömer qanat aqsaraydin chiqiwétip: "Dewayimiz mislisiz pursetlerning bosughisida," dédi. Uning bundaq déyishtiki asasliri bir qanche türlük iken. Biri, amérikada elnigar iltebirdek bir Uyghurning aqsarayda xizmet qilishi Uyghur pa'aliyetchiliri üchün amérikaning xitay siyasitini yéqindin we biwasite köziteleydighan bir köznek échilghan'gha barawer iken. Amérikada yene her qaysi sahelerde utuq qazan'ghan bir türküm yash Uyghurlar dewa sépige qoshulghan bolghachqa hazir amérikada elnigargha oxshash bir türküm serxiller dewaning wezipilirini pida'iyliq bilen üstige almaqta iken. Ikkinchi biri, xitayning amérika ikkinchi dunya urushidin kéyin qurup chiqqan iqtisadiy sistémisigha tehdit élip kelgenliki bolup, bügün amérika tedbir qollanmisa bolmaydighan halgha kélip qalghan. Bu Uyghurlar üchün bir purset bolup qélishi mumkin iken. Üchinchisi, xitay amérika qoghdawatqan démokratiye, kishilik hoquq we erkinlikni mizan qilghan dunyawi yüzlinishke qarshi bolghan bir sistémini berpa qilishqa urunuwatqan bolup, bu dunyagha tehdit iken. Shunga eger Uyghur dewasida teyyarliq puxta qilinip türlük pursetlerdin aqilane yosunda paydilinilsa, ghelibe yiraq emes iken. Emma amérika dunyawi qimmet qarashlarni qoghdash, xitayning iqtisadiy kéngeymichilikige qarshi turush jehette yalghuz bolup, bu qétimqi Uyghur mesilisidimu yawropagha oxshash bir ittipaqdishidinmu yéterlik qollashqa érishelmey kéliwétiptu. Bolupmu burunqi sherqi yawropa döletliri pütünley dégüdek xitay mebleghlirining qiziqturushi bilen Uyghur dawasigha passip mu'amilide bolup keptu. Shu sewebtin amérika türkiy tilda sözlishidighan döletler we bashqa musulman döletlerning Uyghur kirzisida toghra meydanda turushi üchün tirishchanliq körsitiptu.

Ömer qanatning ümidwarliqi asassiz emestek qilatti. Amérikadiki waqtimda kespiy dewager teshkilatlardin Uyghur herikiti, amérika Uyghur birleshmisi we Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilati bilen birge bolush jeryanida ularning ümidlinishke layiq masliship xizmet qiliwatqanliqigha shahit boldum. Bu üch teshkilatning xizmetlirini öz közüm bilen körgendin kéyin dawaning qandaq bolidighanliqni birer qur chüshen'gen boldum. Emeliyette, bizning dawada ghelibe qilish we qilalmasliqimiz pütünley özimizge baghliq iken. Biz tedbirimizchilik küchlük ikenmiz. Dewada qanche semimiy bolsaq, tedbirimiz qanchilik del, etrapliq we ilmiy bolsa küchimiz shunche zoriyidiken. Amérikada boluwatqan yüksilishke oxshash dawada iqtidarliq, tedbirlik we pidakar bir türküm kishilerning qoshunida zoriyish bolmaydiken, dawada kespi ang, kespiy sewiye yaritilmaydiken, mesilimiz yenila ajizliqtin qutulalmaydiken.

***Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu

Toluq bet