Xitaydiki "Esebiylikni tügitish" teshwiqatigha qarita inkaslar

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2016-01-12
Share
toppa-yaghliq-saqal-ramzan.jpg Xitay da'irilirining Uyghurlargha qaratqan türlük bésimi we diniy étiqad cheklimiliri Uyghurlarni chüshkünleshtürmekte. 2009-Yili 17-iyul, ürümchi.
AFP

Xitay hökümitining Uyghur ilida "Esebiylikni tügitish" üchün zor seperwerlik qozghap, barliq teshwiqat qorallirigha teng muraji'et qiliwatqanliqi melum bolmaqta. Halbuki bu heqte pikir yürgüzgen zatlar, xitayning Uyghurlarni ashqunluqqa mejburlawatqanliqini bildürdi we xitayni milliy siyasitidiki xataliqlarni tonushqa chaqiridi.

Xitayning "Shinjang géziti" we "Tengritagh tori" qatarliq teshwiqat wasitiliride yéqindin buyan élan qiliniwatqan "Aptonom rayonning esebiylikni tügitish témisidiki yürüshlük teshwiqat filimliri" diki körünüshler, xitayning Uyghur diyarida atalmish "Esebiylikni tügitish" kürishi üchün ghayet zor énérgiye serp qiliwatqanliqini ispatlimaqta.

Xitay axbaratliridiki melumatlargha asaslan'ghanda, "Esebiylikni tügitish" Uyghur diyarida yalghuz gézit-zhurnal, intérnét, yéza-qishlaqlarghiche dawam qiliwatqan siyasiy öginish, onminglarche kadirlarning töwen'ge chüshüp telim-terbiye élip bérishi sheklidila emes, belki kino filimliri ishlesh, karton filimlar ishlesh, drama we itotlar orunlash, siyasiy mehbuslarning towinamisini élan qilish, mehbuslarni téléwiziye qanallirida pushayman qildurup sözlitish qatarliq köp xil usullarda dawam qilmaqta.

Undaqta, Uyghur ilidiki diniy esebiylikning derijisi zadi qanchilik? xitay " Diniy esebiylik" ni tügitish üchün némishqa bu qeder zor küch serp qilidu?

Biz bu heqte yene ürümchidiki xitay da'iriliriningmu pikrini élishqa térishqan bolsaqmu, ulishalmiduq.

Emma biz bu xususta biz gérmaniyede yashawatqan diniy zatlardin turghunhajim, jélilqarihajim we gérmaniyelik siyasetchi, solchillar partiyisining brémin parlaméntidiki wekili jindél tonji qatarliqlar bilen söhbet élip bérip, ularning qarashlirini igilesh pursitige érishtuq.

Turghunhajim sözide esebiylik uqumigha tebir bérip, Uyghurlarda "Diniy esebiylik" dégen nersining mewjut emeslikini, xitay hökümitining esebiylikke qarshi küreshni qanat yaydurushidiki meqsitining, Uyghurlarni diniy étiqadidin ayrip tashlash ikenlikini algha sürdi.

Siyasetchi jindél tonji ependi "Xitay hökümiti Uyghur diyarida qanat yayduruwatqan esebiylikke qarshi turush mesilisige qarita sizning köz qarishingiz néme?" dégen so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi: " Uyghurlar bilen tibetlikler oxshash teqdirge duch kelmekte, biraq Uyghurlar uchrawatqan zulumlar tibetliklerningkidin köp éghir, bolupmu 2009-yilidin kéyin, Uyghur weziyiti téximu nacharliship ketti. Uyghurlarning naraziliq namayishliri qanliq basturulghan idi. Kochilarni hélimu saqchi we herbiy aptomobillar igilep turmaqta. Ölüm jazaliri ijra qilinmaqta. Türmilerge bend qilish dawamlashmaqta. Kishiler yollarda xalighanche tekshürülmekte, nazaret qilinmaqta. Iz-déreksiz ghayib qilinmaqta. Bu qeder zor bésimgha duch kelgen bir millet ichidin esebiylishidighan ademlerning chiqmasliqi menche normal hadise emes. Biraq, xitay hökümiti bu az sandiki esebiylerge qarshi qoralni bir pütün Uyghur millitige tenglimekte. Bu, muqerrer halda qarshiliqlarni kücheytish rolini oynaydu."

Jélilqarihajim bolsa, xitayning "Diniy esebiylik" qalpiqidin paydilinip, normal diniy éqimni qarilap, Uyghurlarni assimilyatsiye qilip yoqitish meqsitige yetmekchi boluwatqanliqini bayan qildi.

Xitayning assimilyatsiye siyasiti heqqide toxtalghan jindél tonji ependi jélil qarajimning bu yuqiriqi meydani qollaydighanliqini bildürüsh birge xitayni özining milliy siyasitini özgertishke chaqiridi.

U mundaq dédi: "Uyghurlarning pikir erkinlikidin, tilidin, milliy medeniyitidin mehrum qiliniwatqanliqi dunyagha melum bolmaqta. 18 Yashqa toshmighan Uyghurlarning namaz oqushi cheklen'gen. Uyghurlarning saqal-burut qoyush, roza tutushi, milliy kimlikige muwapiq yashishi men'i qilin'ghan. Xitay hökümiti héchqandaq qilipmu buninggha qarita qayil qilarliq bir tebir bérelmeydu, yaki heqliq ikenlikide özini aqliyalmaydu. Dunya jama'iti xitayning esebiylikke qarshi turush yaki térrorgha qarshi turush heriketliridin gumanlanmaqta. Menche, xitay Uyghurlarni esebiylikte eyibleshtin ilgiri, özining milliy siyasitidiki xataliqlarni tüzitishi lazim."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet