Erkin ekrem: "Muweppeqiyetlerni qoghdap qélishta xelq'ara we xitay qanunliridin paydilinish kérek"

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-04-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Enqerediki hajetepe uniwérsitéti oqutquchisi, istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem ependi Uyghur tetqiqat instituti yighinida sözlimekte. Türkiye, (waqti éniq emes).
Enqerediki hajetepe uniwérsitéti oqutquchisi, istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem ependi Uyghur tetqiqat instituti yighinida sözlimekte. Türkiye, (waqti éniq emes).
RFA/Erkin Tarim

Uyghur mesilisi xelq'ara mesilige aylan'ghan peytte korona wirusining chiqishi bilen bu mesile dunya küntertipidin chüshüp qaldi. Bundaq bir peytte némilerni qilish kérek? rastinla Uyghur mesilisi xelq'aralashtimu? bundin kéyin sherqiy türkistan ammiwi teshkilatliri némilerni qilishi kérek? dégen'ge oxshash so'allargha jawab tépish üchün enqerediki hajetepe uniwérsitéti oqutquchisi, istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem bilen söhbet élip barduq.

Doktor erkin ekrem ependi dunya weziyiti tézla özgermekte. Bu özgirishler Uyghur mesilisige qandaq tesir körsitiwatidu? dégen so'alimizgha u, mundaq jawab berdi:

"Bügünki xelq'ara weziyet burunqigha qarighanda özgerdi, bolupmu siyasiy, iqtisadiy, xewpsizlik hetta mudapi'e jehettinmu köp özgirishler boldi. Xelq'aradiki siyasiy tengpungluqlardimu özgirishler boldi. Amérika qoshma shtatlirining bügün'giche qurup chiqqan xelq'ara tüzüm we bu tüzümni qoghdaydighan bezi xelq'araliq teshkilatlardimu bezi özgirishler boluwatidu. Bu özgirishlerning bolushidiki eng muhim amil yéngi yüksiliwatqan xitay dunyadiki tengpungluqlarni buzushqa bashlidi. Bu tengpungluq buzulghandin kéyin yéngisi qurulushi kérek. Lékin hazir konisi buzulup yéngisi qurulup bolmighan bir dewrge duch kéliwatimiz. Buning sherqiy türkistan dewasighimu paydiliq teripi bar. Bundaq bir peytte yüksiliwatqan xitaygha birinchi bolup qarshi chiqidighan dölet dunyani sorawatqan amérika qoshma shtatliri bolidu. Uningdin bashqa xitayning qoshna döletlirimu xitaygha qarshi chiqidu. Bulardin sirt xitay bilen tijaret we iqtisadiy jehettin ziddiyiti bar döletlermu xitaygha qarshi chiqidu. Yene biri gherb bilen sherq otturisidiki idé'ologiyelik oxshimasliqlar we qimmet qarashliri otturisidiki küreshmu küchiyidu. Qisqisi xitayning yüksilishi bilen Uyghur mesilisi, sherqiy türkistan mesilisimu yüksiliwatidu. "

"Doktor erkin ekrem ependi siz 2003-yili dunya Uyghur qurultiyigha yézip bergen istratégiyelik pilaningizda, birinchi basquchta sherqiy türkistan mesilisi xelq'aralishishi kérek dep körsetken idingiz. Hazir Uyghur mesilisi dunyada bilinip boldi. Undaqta Uyghur mesilisi xelq'aralashti dégili bolamdu?" dégen so'alimizgha u, mundaq jawab berdi: "Bügünki weziyetke qaraydighan bolsaq 2018-yilidin bashlap sherqiy türkistan, Uyghur mesilisi xelq'ara siyasetning merkizige kötürülgen boldi. Pütün dunya sherqiy türkistan mesilisi, Uyghur mesilisiningmu barliqini tonup yetti. Uyghur mesilisini dep dunya ikkige bölündi. Birleshken döletler teshkilatida gherb döletliri Uyghurlarni qollap xitayni eyiblidi. Sherq döletliri xitayni qollap xitayning sherqiy türkistanda yürgüzüwatqan bésim siyasitini toghra déyiship berdi. Bu xil ehwal pelestin mesiliside, sherqiy témur mesiliside, rohin'ga mesililiride bundaq bolup baqmidi. 2019-Yili 7-ayning 5-küni ürümchi qirghinchiliqining 10-yilida dunyadiki barliq chong gézitler sherqiy türkistan toghrisida xewer, obzor we analiz maqaliler yazdi, yeni sherqiy türkistan mesilisi dunyaning choqisigha chiqqan boldi".

"Uyghur mesilisining xelq'arada yuqiri pellige chiqqanliqini dewatisiz? korona wirusi chiqqandin kéyin dunyaning küntertipidin chüshüp qaldi? bundaq bir ehwalda Uyghurlar némilerni qilishi kérek?" dégen so'alimizgha u, mundaq jawab berdi:

""Her qandaq bir nerse yuqiri kötürülgendin kéyin peske qarapmu töwenleydu. Mushu töwen'ge chüshüshning aldini élish we dunya küntertipide tutup turush üchün bezi tirishchanliqlarni körsitish kérek. Korona wirusi xitayning wuxen shehiride otturigha chiqqandin kéyin dunyada bezi özgirishler bolushi mumkin. Lékin bu özgirishtin biri sherqiy türkistan mesilisining xelq'ara küntertiptin chüshüp qélishi boldi. Emdi bundaq bir peytte néme ishlarni qilish kérek? désingiz. 2003-Yili dunya Uyghur qurultiyi üchün teyyarlan'ghan istratégiyelik pilanning birinchi basquchi sherqiy türkistan mesilisini xelq'aralashturush idi. Yuqirida men dep ötkendek bu emelge ashqan boldi".

"Undaqta 2-basquchta Uyghurlar némilerni qilishi kérek?" dégen so'alimizgha u, mundaq jawab berdi: "Sherqiy türkistan mesilisi xelq'ara mesilige aylan'ghandin kéyin qilidighan ish emdi peqet pa'aliyetla emes köprek diplomatiye we bashqa sahelerde ishlarni qilish kérek. Uyghurlarning menpe'etini qoghdash üchün chet'eldiki teshkilatlar köprek diplomatiye pa'aliyiti bilen shughullinishi kérek. Buningda chong döletlerni xelq'ara teshkilatlarni Uyghur mesiliside qayil qilish. Uyghurlar xelq'arada öz menpe'etini qoghdishi üchün her sahede yétishken ixtisasliq ademliri bolushi kérek. Bu kishiler qayil qilalaydu. Ikkinchi qilidighan ish qanun mesilisi. Yeni sherqiy türkistan mesiliside qolgha keltürgen muweppeqiyetlerni qoghdap qélish xelq'ara qanun, yawropa birliki qanuni, xitay qanunliridin paydilinish kérek. Bular yéterlik bolmay qalsa bashqa döletlerni Uyghurlar toghrisida qanun chiqirishqa qayil qilish kérek. Bu döletlerge Uyghurlarning tili, tarixi, medeniyiti we dinini qoghdap qélish toghrisida qanun chiqarghuzush kérek. Bu arqiliq Uyghur dewasida qolgha keltürgen netijilerni mustehkemlesh intayin muhim. Üchinchi bolup qilidighan ish bolsa medeniyet jehettin xizmet qilish. Dunyadiki her qaysi döletlerge Uyghurlarning dunya medeniyitige töhpe qoshqan millet ikenlikini, bu milletning qoghdap qélishning muhimliqini anglitish kérek. Sherqiy türkistanning bésiwélin'ghan zémin ikenlikini dunyagha anglitish üchün bu heqte tarix kitabi yézish kérek. Uyghur kimlikini otturigha qoyidighan her sahediki kitablarni yézish kérek. Buning bezilirini chet'ellikler yéziwatidu, lékin Uyghurlarmu yazsa téximu yaxshi bolidu dep oylaymen".

"Üchinchi basquchqa ötüsh üchün némilerni qilish kérek? dégen so'alimizgha u, mundaq jawab berdi. Üchinchi basquchni emelge ashurush üchün aldi bilen bezi komitét we merkezlerni qurup chiqish kérek. Eng muhimi milliy mejlisni qurup chiqish kérek. Siyasiy pa'aliyet élip bérishtin ilmiy siyaset élip bérishqa ötüsh kérek dep oylaymen.

Toluq bet