Jorji washin'gton uniwérsitétida Uyghurlar diyaridiki "Tereqqiyat" heqqide muhakime yighini ötküzüldi

Muxbirimiz eziz
2016-11-18
Élxet
Pikir
Share
Print
Jorji washin'gton uniwérsitétining proféssori shan robértis sözde
Jorji washin'gton uniwérsitétining proféssori shan robértis sözde
Photo: RFA

Yéqinqi yillardin buyan Uyghurlar diyaridiki türlük siyasi'iy we ijtima'iy hadisilerning xelq'aradiki herqaysi axbarat wastiliride qiziq nuqtigha aylinishigha egiship, bu mesililerge qiziqquchilarning köpiyiwatqanliqi melum bolmaqta. Shu qatarda mezkur rayonda atmish yildin buyan barliqqa kelgen omumiy "Tereqqiyat" menzirisining néme üchün yerlik xelq bolghan Uyghurlarning toxtawsiz qarshiliqini yoqitishqa qadir bolalmighanliqimu nurghun chet'elliklerni oylanduruwatqan mesililerning biri bolmaqta. Jorjy washin'gton uniwérsitétida ötküzülgen Uyghurlar diyaridiki "Tereqqiyat" we buninggha alaqidar mesililer heqqidiki mexsus muzakire bolsa del mushu mesilini qismen bolsimu yorutushqa béghishlandi.

17-Noyabir küni amérikining paytexti washin'gton shehiridiki jorji washin'gton uniwérsitétining "Éllyot xelq'ara mesililer inistitoti" uyushturghan "Shinjang Uyghur aptonom rayonidiki tereqqiyat: xirislar we kelgüsige nezer" mawzusidiki muhakime yighini Uyghurlar diyarida yéqinqi yillardin buyan ewj élishqa bashlighan qarshiliq heriketlirining sewebliri hemde buninggha alaqidar insan heqliri mesililiri toghrisida anglighuchilargha melumatlar berdi.

Bu qétimqi yighinda jorji washin'gton uniwérsitétining proféssori shan robértis we washin'gton shehiridiki Uyghur insan heqliri qurulushi teshkilatining xadimi nikol morgért mexsus léksiye berdi. Proféssor shan robértis medeniyet insanshunasliqi saheside közge körün'gen mutexessis bolup, 1990-yillardin bashlap sabiq sowét ittipaqining ottura asiya rayonidiki Uyghurlarning medeniyet ehwalini tetqiq qilghan. Mushu jeryanda u 1996-yili ishligen "<Uyghuristan> ni kütiwatqanlar" Mawzuluq höjjetlik filim Uyghur muhajirlirining musteqil "Uyghuristan" döliti berpa qilish heqqidiki arzu-armanlirini eks ettürgenliki bilen Uyghur jama'etchilikining alqishigha érishken. Shu sewebtin u xitay hökümitining "Qara tizimlik"idiki kishilerning birige aylinip, xitaygha bérish wizisi bérilmeydighan kishiler qatarigha qoshulup qalghan.

Proféssor shan robérts bu qétimqi léksiyede aldi bilen tashqi dunyagha "Shinjang mesilisi" dégen namda melum boluwatqan Uyghurlar diyaridiki siyasiy heriketlerning qisqiche tarixini eslep ötti. Uning qarishiche, menching zamanisidin tartip gomindang hakimiyiti, shundaqla hazirqi xitay kommunistik partiyisige qeder bolghan herqaysi hakimiyetler Uyghurlar rayonini ünümlük idare qilishqa bekrek küch serp qilghan bolup, bu rayonni tereqqi qildurushqa anche érengshimigen. Shuning bilen bir waqitta, mushu rayonda menching xandanliqi zamanisidin tartip musteqilliqni istigen birnechche qétimliq qozghilanglar otturigha chiqqan, jümlidin aldinqi esirning aldinqi yérimida bu rayonda ikki qétim "Sherqiy türkistan jumhuriyiti" qurulghan. Bu rayon medeniyet we milliy terkib jehette xitaygha emes, belki özlirining gherbidiki ottura asiya rayonigha bekrek yéqin bolghachqa, hazirgha qeder "Sherqiy türkistan" atalghusi xitayda qet'i men'i qilinidu.

Proféssor shan robértsning qarishiche, hazirqi xitay hakimiyiti "Mezkur rayonda hul eslihege mensup shunche köp tereqqiyatlarni wujutqa chiqarghan bolsaqmu, yerliktiki qarshiliq herketliri toxtimaywatidu" dégen chüshenchide boluwatqan bolup, bu xil idiyening otturigha chiqishida oxshimighan birnechche xil ehwalni körüwélish mumkin iken. U mundaq deydu: "Buning birinchisi, xitaylar izchil halda "chet'ellerdiki siyasiy artistlar Uyghurlar arisigha xitay hökümitige qarshi naraziliq uruqini chachmaqta. Buning bilen Uyghurlarning béshini qaydurup, rayonda muqimsizliq peyda qilmaqta. Xelq'aradiki térrorluq guruhliri bolsa mezkur rayondiki térrorluq heriketlirini qollap quwwetlimekte" dep qarimaqta. Emma,chet'ellerdiki Uyghurlarning shinjangdiki Uyghurlarning qarshiliq heriketlirini maddiy jehettin qollash ehwali mewjut emes. Méning shexsen hés qilishimche, amérika hökümitimu mezkur rayon'gha unchiwala qiziqip ketmeydu, xitayning parche-parche bolup, shinjang rayonining xitaydin ajrilip chiqqanliqini körüshni téximu xalimaydu, chünki bu hal köpligen ikkilemchi mesililerge, mesilen, zor sandiki köchmenler mesilisi we yer shari iqtisadining gömürülüshi dégenlerni otturigha chiqiridu. Shunga héchqaysi dölet xitayning parchilinip kétishini xalap ketmeydu. Ikkinchi pikir éqimidikiler bolsa, shinjang rayoni xitayning bashqa rayonlirigha sélishturghanda rawrus arqida qalghan, dep qaraydu. Méningche, bu qarash zor derijide ré'alliqqa uyghun."

Emma shan robértsning qarishiche, xitay hökümitining chüshenchiside mezkur rayonni tereqqi qildurushta milliy étnik perq we diniy keypiyat bu xil "Qalaqliq" ning eng roshen ikki ipadisi bolup mewjut bolmaqta iken. Mushu sewebtin xitay hökümiti eng gewdilik bolghan mushu ikki perqni tügitish, shu arqiliq Uyghurlar rayonida "Tereqqiyat" ni wujutqa chiqirish üchün tirishchanliq körsetmekte iken. Buning bilen Uyghurlarning kimliki, til-yéziqi hemde örp-adetlirini özgertish meqset qilin'ghan dölet siyasetliri otturigha chiqmaqta iken. Bu bolsa xelq'ara axbarat wastiliride "Insan heqlirining depsende qilinishi" dep tenqidlenmekte iken.

Muhakime yighilishida léksiye bergen nikol morgért xizmet we oqush sewebliri bilen melum mezgil xitayda yashighan bolup, xitay we Uyghurlar heqqide biwaste chüshenchige ige. U aldi bilen özi ishlewatqan Uyghur insan heqliri qurulushi teshkilati heqqide qisqiche chüshenche bérip, Uyghurlar diyaridiki muhit buzghunchiliqi heqqide özliri yéqinda teyyarlap chiqqan doklattin qisqiche melumat berdi. Andin xitay yolgha qoyghinigha birnechche yil bolghan "Bir belwagh-bir yol" layihisining xitay bilen qedimki "Yipek yoli" léniyesi boyliridiki herqaysi jaylarning soda munasiwitini algha sürüsh meqsitide ijra qiliniwatqanliqini, buningda Uyghurlar rayonining eng muhim ötkel hésablinidighanliqini chüshendürdi. Mushu sewebtin xitay hökümiti iran, sirilanka, kambodzha qatarliq döletlerde "Xitayning shinjang ölkisi" dégen namda chong hejimlik birnechche meydan körgezme teyyarlighan, shundaqla bashqa memliketlerde mushu mezmundiki yol élanlirini teyyarlighan.

Nikolning chüshendürüshiche, 2010-yili we 2014-yili ötküzülgen "Shinjang xizmet yighini" del mushu liniyening Uyghurlar rayonidiki mutleq bixeterliki üchün échilghan. Chünki, chet'ellikler Uyghurlar diyarining "Bir belwagh-bir yol" liniyesidiki pewqul'adde ornigha qarap bu rayondiki Uyghurlarni buningdin zor menpe'et éliwatidu, dep chüshinidu. Emma, xitay hökümiti bolsa bu jaydiki Uyghurlarning ottura asiya bilen bolghan siyasiy we medeniyet jehettiki zich baghlinishini özliri üchün izchil halda xewp dep qarap kelmekte. U mundaq deydu: "Shu sewebtin xitay hökümiti yolgha qoyghan tereqqiyat pilanining birinchi qedimi <shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtu'eni> ni rawajlandurush boldi. Bu bingtu'enler yérim herbiy shekil alghan bolup, uning ahalisi pütünley xitaylar. Emma bu bingtu'enlerdiki xitaylarning nopusi yenila anche köp emes, shunga bingtu'enning nopusini ashurush buningdiki yene bir nishandur. Bu jeryanda wujutqa chiqqan yene bir tereqqiyat pilani <gherbiy rayonni zor kölemde échish> qurulushi boldi. Buningda ichikiri xitay ölkiliridiki herqaysi jaylarni shinjangdiki herqaysi jaylar bilen chétip qoyup, tebi'iy bayliqlarni qazdi. Bu bolsa <iqtisadiy tereqqiyat> dep ataldi hemde mezkur rayonni bixeterlikke ége qilidighan achquchluq tedbir süpitide qollinildi. Buninggha mas halda bashqa tedbirler, mesilen <milletler itipaqliqi> terbiyisi, xitay axbarat wastiliri <asmanda tor yerde qapqan> dep teswirligen torlashqan idare qilish usulliri, milletler ara toylishish teshebbusliri, Uyghurlarni ichkiri ölkilerge yötkesh meqset qilin'ghan <éshincha emgek küchlirini sherqqe yötkesh> we <ichkiridiki shinjang sinipi> qatarliqlar del mushu xil bixeterlik endishisi wejidin otturigha chiqti."

Nikolning bayan qilishiche, Uyghurlar diyaridiki "Tereqqiyat" namida uzun yillap dawam qilghan tebi'iy bayliqlarni qézish xizmiti mezkur rayonning muhitigha éghir derijide passip tesirlerni élip kelgen. Buning eng tipik misali mezkur rayon üchün eng qimmetlik bolghan ichimlik su menbesining tari'iyshi hemde bulghinishi bolup hésablinidu. Ötken birnechche yilning ichide Uyghurlar diyaridiki kömür, tebi'iy gaz bayliqining qézilish miqdari, éléktir quwwitining ichkiri ölkige yötkilishi 50 pérsentke yéqin ashqan bolup, bu hal öz nöwitide Uyghurlar diyaridiki su menbesi üchün ghayet zor derijidiki passip aqiwetlerni peyda qilghan. Bu xil bulghinishtiki eng tipik misal bolsa, Uyghurlar diyarining xitaydiki "Muhiti eng éghir bulghan'ghan rayon" dep atilishi hemde mezkur rayonda üzülmestin körülüwatqan qum boranliq hawarayi bolup hésablinidu.

Emma, emeliy ehwalning shundaq bolushigha qarimastin, xitay hökümiti yolgha qoyuwatqan yétekchi tedbir mezkur rayonning "Muqimliqi we bixeterliki" ni nishan qilghan siyasetler bolmaqta. Bu heqte nikol mundaq deydu: "Yüzligen we minglighan saqchilar xizmetke qobul qilinmaqta. Ahalilerning olturaq rayonliri qashalinip, kirip-chiqishta kimlik körsitish telep qilinmaqta. Uyghurlarning pasporti qattiq kontrol qilinip, nopus bashqurushtiki yéngi tedbirler otturigha chiqmaqta. Ene shu teriqide shinjang rayoni xitayda puqralarning pasport iltimasi üchün fizi'ologiyelik uchurlarni tapshurushi telep qilin'ghan tunji rayon bolup qaldi. Buninggha yandashqan halda, intérnétqa bolghan yüksek kontrolluq hemde tor dunyasida xitayning yolgha qoyuwatqan siyasetlirige muxalip kélidighan herqandaq mezmunlarni qattiq jazalash otturigha chiqmaqta. Mesilen, ötken birnechche heptide tosuq atlash eplirini kompyutérgha ornatqanlarning térrorluq jinayiti bilen eyiblen'genliki, " halal choshqa méyi" heqqidiki resimlerni köchürüp tarqatquchining jazalan'ghanliqi, bularning hemmisige ashu kishilerning Uyghur bolup qalghanliqi sewebkar bolghanliqi heqqide paranglarning bolghanliqi bizge melum boldi."

Yighin'gha jorji washin'gton uniwérsitétida oquwatqan bir qisim oqughuchilar we oqutquchilar qatnashqan bolup, bu qétimliq janliq léksiye arqiliq Uyghurlar diyaridiki "Tereqqiyat" ning qaysi shekillerde otturigha chiqiwatqanliqi hemde buning kelgüsi tereqqiyati heqqide emeliy bir meydan ders bolghanliqi melum bolmaqta.

Toluq bet