Ғуламидин пахта: “‛азадлиқ радиоси‚ ниң уйғурчә аңлитиши әркин дунядин яңриған тунҗи уйғур авази иди”

Мухбиримиз қутлан
2015.07.02
Ghulamidin-paxta-uyghur-qurultiyi-yighini.jpg Пешқәдәм уйғур зиялийси ғуламидин пахта әпәнди(солда) дуня уйғур қурултийи йиғинида. 2011-Йили май, вашингтон.
RFA

2-Дуня уруши ахирлишип, америка башчилиқидики ғәрб дуняси билән сабиқ советлар иттипақи башчилиқидики коммунизм лагери оттурисида соғуқ мунасивәтләр уруши башланған йилларда ғәрбтә биринчи қетим уйғур тилида радио аңлитишқа пурсәт туғулиду.

Әркин дунядин аңлитилған уйғурчә радио авази тунҗи қетим америка радио ширкитиниң германийәниң мюнхен шәһиридә тәсис қилған “азадлиқ радиоси” дин яңрайду.

Бу тарихқа шаһит болған ғуламидин пахта әпәнди аридин йерим әсирдин көпрәк вақит өткән бүгүнки күндә бу һәқтики әслимисини радиомиз арқилиқ аңлармәнләргә тәқдим қилди. У өзиниң 1954-йилидики германийә сәпири вә бу җәряндики кәчүрмишләрниң мюнхендики “азадлиқ радиоси” да уйғурчә аңлитишқа йол ачқанлиқини тәкитләйду.

1954-Йили техник хадим сүпитидә “азадлиқ радиоси” да ишләшкә башлиған ғуламидин пахта әпәнди икки йилдин кейин, йәни 1956-йилиниң башлирида мәзкур радиода уйғурчә аңлитишниң синақ тәриқисидә башланғанлиқини илгири сүриду.

“азадлиқ радиоси” ниң уйғурчә аңлитиши дәсләпки икки йил мабәйнидә “түркистан бөлүми-1” ниң аңлитиш тәркибидә һәптисигә 5 минуттин 10 минутқичә икки қетимдин аңлитилиду. Аридин 2 йилдин артуқ вақит өтүп уйғурчә аңлитиш үчүн шәрт-шараит вә адәм күчи һазир болғанда күндә йерим саәткә, кейинчә күндә бир саәтлик аңлитишқа тәрәққий қилиду.

1950-Йилларниң ахирлириға кәлгәндә уйғур тилидики аңлитиш “азадлиқ радиоси” ниң сабиқ советлар иттипақи тәвәсидики һәрқайси милләтләргә қаратқан 16- тилдики аңлитиши болуп қалиду.

Бу мәзгилләрдә америка радио ширкитиниң тәстиқлиши билән түркийәдә яшаватқан уйғур сәрхиллиридин саттар булбул чопани, полат қадир турфани, кейинчә әркин алиптекин қатарлиқ кишиләр арқа-арқидин мюнхенға келип “азадлиқ радиоси” ниң уйғурчә аңлитиши үчүн күч қошиду.

Ғәрбий германийәдин һава долқунлириға қоюлған “азадлиқ радиоси” ниң уйғурчә авази асаслиқи сабиқ советлар иттипақиниң орта асия җумһурийәтлиридә яшаватқан уйғурларға қаритилған болсиму, әмма униң тарқилиш даириси һәтта хитай ишғалийити астидики уйғурлар вәтининиң һава бошлуқиниму қаплайду.

Уйғурлар вәтини “мәдәнийәт инқилаби” ниң қара җудунлирида еғир нәпәс еливатқан 1960-вә 1970-йилларда “азадлиқ радиоси” ниң уйғурчә аңлитиши өз хизмитини үзлүксиз давамлаштуриду. 1966-Йилиға кәлгәндә ғуламидин пахта әпәнди хизмәт мунасивити билән германийәдин америкиға йөткилиду.

У шундин башлап “азадлиқ радиоси” ниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатида турушлуқ мухбири салаһийити билән нюйорктин мюнхендики “азадлиқ радиоси” ниң уйғур вә өзбек тиллиридики аңлитишиға хәвәрләр йоллайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.