Xitay öktichi ziyaliyliri: "Béyjing mötidil Uyghurlarni xalimaydu"

Muxbirimiz méhriban
2014-09-26
Share
ilham-toxti-wang-lishyong.jpg Ilham toxti ependi tutulup kétishtin ikki kün ilgiri, xitay yazghuchisi wang lishyong uning öyige yoqlap kelgende chüshken xatire süret. 2014-Yili 13-yanwar, béyjing.
RFA/Méhriban

Xitay da'irilirining Uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxtini atalmish döletni parchilash jinayiti bilen eyiblep, muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilishi, xelq'ara jem'iyetningla küchlük eyiblishige uchrap qalmastin, belki xitay öktichi ziyaliylarningmu qattiq eyiblishige uchridi."Démokratik junggo" torida 25-séntebir élan qilin'ghan "Béyjing mötidil Uyghurlarni xalimaydu" dégen ziyaret xatiriside, aptor ju jélün béyjingdiki xitay öktichi ziyaliyliridin wang lishyung, wo'éser, xu jya, téngbyaw qatarliqlar bilen ötküzgen söhbet xatirisini élan qilghan. Bular öz bayanlirida ilham toxtining muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilinishi xitay hökümiti bilen Uyghurlar otturisidiki ottura yol yeni söhbet yolining üzülgenlikidin dérek béridighanliqini bildürüp, xitay hökümitining Uyghurlarning herqandaq naraziliqini qattiq qol siyaset bilen basturush yolini tallighanliqini eyibligen.

Maqalide bayan qilinishiche, ilham toxti a'ilisining yéqin dosti tibetlik ayal yazghuchi wo'éser, Uyghur aptonom rayon da'irilirining ilham toxtini tutqun qilishni uzundin buyan pilanlap kelgenlikini bildürüp: "Ilham toxti qolgha élinishtin bir hepte ilgiri, érim wang lishyung ikkimiz uning a'ilisige barghan iduq. Eyni chaghda ilham toxti da'irilerning uni tutqun qilishqa urunuwatqanliqini bildürüp, 'shinjang terep méni tutmaqchi, emma béyjing ruxset qilmidi' dégen idi. Emma bir heptidin kéyin u qolgha élindi. Mana hazir uni muddetsiz qamaq jazasigha höküm qildi. Bu ehwal bizni qattiq ümidsizlendürdi" dégen.

Tonulghan xitay yazghuchisi wang lishung özining ilham ependi bilen 2008-yildin kéyin yéqindin tonushush pursitige érishkenlikini bildürüp, ilham toxtining Uyghurlarning qanuniy heq-hoquqlirini telep qilip élan qilghan maqaliliri we xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan siyasitini ashkara tenqid qilishi xitay hökümet da'irilirini bi'aram qilip kéliwatqan négizlik mesile ikenlikini, bolupmu uning, shinjang Uyghur aptonom rayonidiki hökümet emeldarlirini tenqidlishi yerlik da'irilerni intayin xapa qilghanliqini, bu sewebtin da'irilerning ilham ependini közdin yoqatmaqchi bolghanliqini tekitlep mundaq dégen: "Ular (yeni xitay hökümiti démekchi) mötidil Uyghurlarning bolushini xalimaydu. Chünki mötidil qarashtiki Uyghurlar peyda bolsa, ular (hökümet) bu Uyghurlar bilen söhbet ötküzüshi kérek. Shunga ular uni(ilham toxtini) yoqitish qararigha kelgen. Andin ular gherb dunyasigha Uyghurlar arisida ottura yolni tutqan mötidil ademler yoq. Biz térrorchilar bilen urush qiliwatimiz, dégen jawabni bermekchi.

Bir heptidin buyan b b s qatarliq köpligen xelq'ara metbu'atlar wang lishung ependining, xitay hökümitining ilham toxtini muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilghanliqini eyiblep twitér qatarliq ammiwi tor béketliride yazghan:"Junggo hökümiti hazir qelimidin bashqa qarshiliq qorali bolmighan bir Uyghur ziyaliysini muddetsiz qamaq jazasigha höküm qildi. Junggo hökümiti öz qoli Uyghurlarning nélson mandilasini tiklep berdi. Ilham toxtini yene bir nobél tinchliq mukapati sahibi qilip hazirlidi" dégen inkaslirinimu köchürüp basqan bolup, xitay bayanatchisi gherb metbu'atlirining ilham toxti heqqidiki xewerlirini tenqidligende "Xitay hökümiti Uyghurlarning mandilasini peyda qildi" dégen bu sözni neqil élip turup naraziliqini ipadiligen idi.

Maqalide yene, xitayda kishilik hoquq erkinlikini teshebbus qilghini üchün ilgiri da'iriler teripidin qolgha élinip türmide yatqan béyjingdiki kishilik hoquq pa'aliyetchisi xu jyaning sözlirimu neqil élin'ghan. U, ilham toxti qolgha élin'ghandin buyan ilham toxtini qoyup bérish heqqide élip barghan pa'aliyetliri seweblik birqanche qétim tutqun qilin'ghan,hetta ötken hepte namelum kishiler teripidin ölüm tehditigimu uchrighan.

Xu jya ilham ependi bilen tonushush jeryanini eslep,"Men türmige kirishtin ilgirila ilham toxtini bilettim. Emma uning bilen bolghan dostluq munasiwitim u türmidin qoyup bérilgen üch yil jeryanida barghanche mustehkemlendi. Türmidin chiqqinimda ayalim méni ilham toxtining öyige tunji qétim élip bardi. Men bu hayatimda ilham toxti bilen tonushqinim üchün özümni teleylik hésablaymen" deydu. Andin u yene, da'irilerning ilham toxtini muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilishining bu yillarda xitaydiki wijdan mehbuslirigha bérilgen eng éghir jaza bolghanliqini bildürüp mundaq deydu: "Ilham toxti musulman idi. U melum mesile heqqide toxtalghinida, da'im qolini sol köksige qoyup semimiylikini ipadileytti. U junggo hökümiti Uyghurlargha wede qilghan Uyghurlarning aptonomiyilik qanuniy hoquqini emeliyleshtürüshni telep qildi xalas! emma ular tinchliq bilen Uyghurlarning qanuniy heq-hoquqlirini telep qilghan bir Uyghur ziyaliysini közdin yoqatmaqchi boluwatidu. Adette ilham ependige oxshash délo bilen eyiblen'gen wijdan mehbuslirigha bérilidighan jazalar 7 yildin 15 yilghiche bolidu. Menmu ilham ependining üch yildin 8 yilghiche muddetlik qamaq jazasigha höküm qilinishi mumkin dep oylighan idim. Emma, ular uni muddetsiz qamaq jazasigha höküm qildi. Bu özini qanun döliti dep dawrang qilidighan hökümitimiz üchün chong bir nomus, hetta 1 milyardtin artuq junggo xelqi üchünmu nomus qilarliq ish hésablinidu."

Adwokat téng byaw béyjing siyasiy qanun uniwérsitétining oqutquchisi bolup, u hazir amérikidiki xarward uniwérsitétida ziyaretchi tetqiqatchi bolup turmaqta. U xitay hökümitining Uyghur ziyaliysi ilham toxtini muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilishini eyiblep,"Ilham toxti mötidil ziyaliy idi. Emma hökümet hazir bundaq mötidil kishilerni xalimaydu, ularning heqliq telepliri hökümetning quliqigha yaqmaydu. Bolupmu, shi jinping textke chiqqandin kéyin 2013-yil 3-aydin bashlap béyjingdiki bir qisim mötidil ziyaliylar arqa-arqidin tutqun qilinip, jaza hökümi élan qilindi. Ene shundaq bolghini üchün, ular ilham ependige oxshash hökümetning siyasitini tinch yol bilen tenqidligen kishilerni yoqatmaqchi boluwatidu, mana emdi ilham toxtini muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilish arqiliq Uyghurlardin chiqqan heqqaniyetni telep qilghuchi mötidil pikirlik bir ziyaliyni yoqatmaqchi, Uyghurlarning tinch yol bilen söhbet ötküzüp mesilini hel qilish yolini étiwetmekchi boluwatidu," dégen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet