Maykil klark: "Xitayning Uyghur diyaridiki 'is-tüteksiz urushi' dawam qilmaqta!"

Muxbirimiz eziz
2017-11-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Maykil klarkning "Xitayning Uyghur diyaridiki 'is-tüteksiz urushi' dawam qilmaqta!" namliq maqalidin süretke élin'ghan.
Maykil klarkning "Xitayning Uyghur diyaridiki 'is-tüteksiz urushi' dawam qilmaqta!" namliq maqalidin süretke élin'ghan.
Photo: RFA

Xitay da'irilirining Uyghurlar diyaridiki qattiq siyasiy kontrolluqni mutleq kapaletke ige qilishqa urunushliri alaqidar mutexessislerning diqqitini qozghap kelmekte. Yéqinda awstraliyediki xitay mesililiri mutexessisi proféssor maykil klark bu heqte mexsus mulahize yürgüzüp, xitay hökümitining Uyghurlar diyarida nöwette "Is-tüteksiz urush" qozghawatqanliqini hemde buninggha yoshurun'ghan türlük muddi'alarni tehlil qildi.

Xitay hökümitining tashqi ishlar saheside, bolupmu dunya jama'itige yaxshi tonushluq bolghan jenubiy xitay déngizidiki zémin dewasi we xitay-hindistan chégrasidiki doklam toqunushida izchil dawam qiliwatqan bir yüzlinish mewjut: u bolsimu xitay hökümitining jama'et pikri, psixik urush we qoral ishlitish bir gewdileshken "Üch xil urush" sheklining barghanséri muntizim tüs élishidur. Yéqinda bu xil "Jeng shekli" ning xitay hökümiti öz bixeterliki üchün tehdit, dep qarawatqan Uyghurlar diyarida kéngiyiwatqanliqi diqqet qozghidi.

Awstraliye döletlik uniwérsitétning xitay mesililiri mutexessisi maykil klark "Sherqiy asiya munbiri" zhurnilida élan qilghan bu heqtiki maqaliside nuqtiliq qilip toxtilidu. Uning pikriche, xitay hökümitining "Uchur urushi" arqiliq öz düshmenlirini passip orun'gha chüshürüp qoyushi hemde shu arqiliq siyasiy we herbiy kontrolluqni mustehkemlesh urunushi izchil xitay hökümitining aldinqi tallishi bolup kelmekte.

Aptorning qarishiche, uchurni qandaq idare qilish mesilisini xitay tarixidiki herqaysi herbiy alimlar izchil bir chong istratégiye, dep qarap kelgen. Bu qarash xitayning eminiye dewri (miladidin burunqi 771-yilidin miladidin burunqi 476-yilighiche) diki herbiy alimi sun zining "Düshmenni urushsiz teslim qildurush" taktikisining méghizi hésablinidu. Xitay kompartiyesining özimu del mushu xaraktérdiki yer'asti we inqilabiy teshwiqat guruppiliri arqiliq "Siyasiy urush" qa munasiwetlik uchurlarni qanat yaydurghan we eng axirida ghelibini qolgha keltürgen. Hazir bolsa bu taktika Uyghurlar diyarida jiddiy kéngeymekte iken. Uyghurlarning rohini chüshüridighan mezmundiki teshwiqat sheklini xalighanche tépishqa bolidiken. Bu hal uning qoshna döletler, bolupmu ottura asiyadiki türkiy jumhuriyetler bilen bolghan munasiwitidimu roshen eks etmekte iken.

Proféssor maykil klark bu heqte söz bolghanda mundaq deydu: "Xitay hazir wekillik xaraktérdiki siyasetlerni ewjige chiqirishqa urunuwatidu. Buningda ular yalghuz xitayning özidiki kishilergila emes, yene nuqtiliq qilip chet'ellerdiki kishilerge térrorluqning xitay üchün héchqanche zor tosalghu emeslikini teshwiq qiliwatidu. Tashqi siyaset saheside xitay ijra qiliwatqan bixeterlikni kücheytishtiki achquchluq amillarmu buningda zor rol oynawatidu. Xitayning ottura asiyadiki birnechche döletler bilen bolghan qoyuq munasiwiti, bolupmu 1996-yili wujudqa kelgen 'shangxey hemkarliq teshkilati' ning emdilikte xitay üchün bashqiche muhim bolup qéliwatqanliqi sewebidin alaqidar alimlar bularni omumlashturup xitayning özining igilik hoquqi, chégraliri, siyasiy tüzülmisi we bixeterlikni qoghdashqa merkezleshken köp qirliq diplomatik alaqe tori, dep atimaqta."

Aptorning qarishiche, Uyghurlar diyarida xitay hökümiti közlen'gen kontrolluqni kapaletke ige qilish üchün siyasiy, ijtima'iy we medeniyet jehetlerdiki qattiq iskenjige élish usulini qollan'ghan. Buning emelge éshishida xitay hökümiti xitaylarni rayon miqyasidiki rehberlik ornigha olturghuzush arqiliq téximu köp xitay köchmenlirining bu jaygha yerliship qélishigha ilham bergen. Buninggha mas halda herqandaq qarshi pikirdikiler yenchip tashlan'ghan, Uyghurlarning öz diniy étiqadi yaki siyasiy jehettiki yeklinishi dawam qiliwergen. Bulargha chétishliq mesililerni bolsa "Amanliq yaki bixeterlikke tehdit salghanliq" dégen nam astida bir yaqliq qilghan.

U bu heqte mundaq deydu: "Amanliq mesilisi herqachan térrorluqqa qarshi hemkarliqta öz ipadisini tapmaqta. Shu sewebtin 2004-yili ('shangxey hemkarliq teshkilati' ning qarmiqida) tesis qilin'ghan 'térrorluqqa qarshi turush merkizi' ötken on nechche yildin izchil helda buninggha eza döletler otturisida bixeterlik mesilisige da'ir xizmetlerni maslashturush rolini oynap keldi. 2005-Yiligha kelgende bolsa mezkur merkezning funkitsiyeside yéngi bir yüksilish boldi: bu merkez herqaysi eza döletlerning pewqul'adde dölettin (yeni xitaydin) qéchip chiqqan 'qanunsiz' qachqunlargha öz tewelikide qet'iy panahliq bermeslik xizmitigimu nazaretchilik qilishqa bashlidi. 2009-Yiligha kelgende bolsa herqaysi eza döletler 'térrorluqqa qarshi ehdiname' ge imza qoydi."

Aptorning qarishiche, xitay hökümiti Uyghurlar diyardiki barche qarshiliq heriketlirini "Térrorluq" qa yölep basturush bilen birge Uyghurlargha qarita "Psixik urush" qozghashnimu dawam qilmaqta. Buningda xitay da'iriliri teshwiqat wasitiliridin paydilinip "Qarshi mewqedikilerning herqachan az sandiki kishiler ikenliki, ularning tayanchsiz ikenliki, shundaqla ularning qilmishining bimene ikenliki" ni jem'iyetke köplep teshwiq qilghan. Emma bu usullar muhajirettiki Uyghurlarda özige yarisha eks tesir peyda qilghan.

U bu heqte mundaq deydu: "Uyghurlargha chétishliq térrorluq we qarshiliq heriketlirige qarita xitay hökümiti tézdin otturigha chiqarghan, shuningdek keng miqyasta tarqalghan bir teswir 'térrorluqqa qarshi urush' boldi. Emma chet'ellerdiki muhajir Uyghurlarda bolsun yaki shinjangning özide bolsun xitay hökümiti derhalla ijra qilishqa kirishken bu siyasiy tedbirlerge qarshi inkas süpitide oxshash bolmighan jawablar otturigha chiqti. Men bularni omumen Uyghurlarning küreshliri, dep chüshinip kéliwatimen. Emdi chet'ellerge kelsek xitayning biz bayatin tilgha alghan siyasetlirige qarita 'türkistan islam partiyisi' hemde gheyriy zorluq wasitiliri arqiliq qarshiliq körsitishni teshebbus qiliwatqan dunya Uyghur qurultiyi bir yéngi inkas süpitide robro boldi, dep qaraymen."

Proféssor maykilning qarishiche, xitay hökümiti "Bir belwagh bir yol" qurulushini bashlighandin buyan Uyghurlar diyarining orni xitay üchün bekmu muhim bolup qalghan. Bolupmu xitay re'isi shi jinping ashkara halda "Shinjangning muqimliqi pütkül memlikettiki islahat, tereqqiyat we muqimliqning huli, shuningdek milletler ittipaqliqi, milliy inaqliq we dölet bixeterlikining achquchi" dep körsetkendin buyan Uyghurlar diyaridiki buninggha zit herqandaq amilni tüp yiltizidin yoq qilish bash wezipige aylan'ghan. Buning bilen Uyghurlar diyarida "Is-tüteksiz urush" ning axirqi shekli bolghan "Herbiy küch", bolupmu saqchilar küchi téz sür'ette ashqan.

U bu heqte mundaq deydu: "Emdi shinjangning özige kelsek, Uyghurlargha chétishliq térrorluq we bölgünchilik heriketlirining xelq'aralishishi arqisida buning rayon miqyasida qandaq tesir qozghawatqanliqini bir roshen körüwatimiz. Buning eng gewdilik bir ipadisi shu boldiki, rayonluq hökümet térrorluqqa qarshi turush xirajitini chaqmaq tézlikide tik siziq boyiche ashuruwatidu. Shuning bilen birge yuqiri pen-téxnika wasitiliridin paydiliniwatqan nazaret qilish sistémisi hemde amanliq qisimlirini köpeytishke pul dégenni ayimay xejlewatidu. Bu jehette yene bizning diqqitimizni qozghawatqan yene bir mesile, xitay re'isi shi jinpingning 2014-yilidin bashlap 'merkiziy dölet bixeterlik komitéti' ning mes'ulluqini üstige élishi boldi. Térrorluq, bölgünchilik we diniy esebiylikke qarshi küresh qilishni bash meqset qilghan bu komitétning riyasetchilikide 2015-yili xitay hökümiti 'térrorluqqa qarshi turush qanuni' ni maqullidi. Shu ishlardin kéyin otturigha chiqiwatqan bixeterlik namidiki tedbirlerning hemmisi emeliyette del mushu 'merkiziy dölet bixeterlik komitéti' ning éhtiyajini chiqish nuqtisi qilghan halda ijra bolmaqta. Bu yerde tolimu qiziqarliq bolghan bir hal mewjut: bu komitétning xizmet küntertipide aldin oylishilidighan 11 nuqtiliq xizmet bar. Emma térrorluq we dölet bixeterliki mesilisi herqachan yüksek orun'gha qoyulup kelmekte, bolupmu shinjanggha munasiwetlik xizmetlerde 'Uyghurlarning térrorluqi' dégen mesile herqachan eng aldi bilen tilgha élinidighan mesilige aylinip qaldi."

Proféssor maykilning qarishiche, xitay hökümiti Uyghurlar diyarida hazir ijra qiliwatqan bu xildiki "Is-tüteksiz urush" tedbirlirining axirqi meqsitini Uyghurlar diyaridiki xitay kompartiyesining yuqiri derijilik emeldari ju xeylunning bu yil béshida tekitligen "Térorchilarni mangargha yol tapalmay qalghan haletke apiriwétish, ulargha dölet ichi yaki sirtida héchqandaq medetning mewjut emeslikini hés qildurush" dégen sözi arqiliq xulasilesh eng muwapiq iken.

Toluq bet