Kanada-xitay munasiwetlirining tereqqiyati kanadaliq mutexessislerni ümidsizlendürmekte

Ixtiyariy muxbirimiz ruqiye
2015.08.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Kanada-bash-minister-Stefen-xarper-wen-jyabaw-305.jpg Kanada bash ministiri stifén xarpérning xitay bash ministiri wén jyabaw bilen körüshkendiki körünüshlerdin biri. 2009-Yili 3-dékabir, béyjing.
AFP Photo

Kanada xitay munasiwetliri mutexessislerning bildürüshiche, bundin 25 yil awwal, kanada xitayning démokratiyelishishige chong ümid bilen qarighan. Ular xitayning birleshken döletler teshkilatidiki orni we dunya soda teshkilatigha qétilishi xitayning démokratiyelishish qedimini tézlitidu, dep ishen'gen.

Bügünki künde kanada xitay munasiwetliri mutexessisliri ehwalning del eksiche boluwatqanliqini, 25 yilliq tarixning kanada xitaygha tesir körsetmey, belki xitay kanadagha tesir körsitidighan bir ehwal shekillendürüwatqanliqini qeyt qilip, kanadaning tashqi ishlar siyasitini tenqid qilmaqta.

Mutexessislerning analizliridin melum bolushiche, 1978-yili xitay hökümiti sirtqa qarita échiwétish siyasitini jakarlighanda, gherb dunyasila emes, belki xitay xelqimu xitayning démokratiyelishishige ümid bilen qarighan. Emma 80 -yillardiki xitaydiki “Ejnebiylikke qarshi turush” we “Gherb rohining zeherlishige qarshi turush” heriketliri échiwétish siyasitining meghlup bolidighanliqidin dérek bergen. Lékin 1989-yildiki “Tyen'enmén weqesi” ning otturigha chiqishi (gerche xitay hökümiti teripidin bu weqe basturulghan bolsimu) dunyagha xitay xelqining bir partiyelik mustebit kommunist tüzümini emes, belki démokratiye erkinlik we insan heqlirini küchlük telep qilidighanliqini namayan qilghan idi.

90-Yillargha kelgende xitay yézilarda démokratik saylamni yolgha qoyushqa bashlidi, xitay xelqining qanun bilen idare qilinishqa bolghan telipi küchiyip, xitay hökümiti birleshken döletler teshkilatining puqralarning siyasiy hoquqi ehdinamisige qol qoydi we xitay hökümiti dunya soda teshkilatigha ghelibilik kirdi.

Emma shi jinping textke chiqishi bilen mustemlike qilin'ghan Uyghur we tibet zéminliridiki Uyghur we tibetlerning heq-hoquqliri téximu qattiq basturulupla qalmay, belki xitay millitige mensup bolghan insan heqliri pa'aliyetchiliri, adwokatlarmu basturulushqa uchrap bir birlep türmige tashlandi.

Démokratiye we erkinlik xitay kommunist partiyisige bolghan chong tehdit dep qarilip qattiq tenqid qilinishqa bashlidi. Bundin 25 yil awwal kanadaning béyjingda turushluq bash konsulida diplomatliq wezipisini ötigen we 25 yildin béri kanada bruk uniwérsitétida “Gherb we xitay munasiwetliri” ni tetqiq qilip kéliwatqan doktor charléz burton intayin ümidsizlen'genlikini bildürdi.

Charléz burton mundaq dédi: xitayda hoquqning puqralargha ötüshi mumkin bolmayla qalmay, belki shi jinpingning birleshken döletler teshkilatining qanunidiki xelq'ara puqraliq siyasiy hoquq ehdinamisige xilapliq qilishi we uni depsende qilishi bügünki dunyadiki xitay xelqining ijtima'iy qimmet qarishi bilen chiqishalmighanliqtin bir zorawan we qanxor réjimni küchlendürmekte, shunche yillardin béri xitayni jenubiy koréyedek, yaki teywendek bir sistémigha kiridu dep ümid qilishim pütünley yoqqa chiqti.

Kanadaliq mutexessisler, xitay dölet sistémisining gherbning kütkinidin del eksige qarap méngishigha kanada hökümitining jiddiy we qattiq pozitsiye tutmay kélishining köngülni ghesh qilidighan aqiwetlerni keltürüp chiqiriwatqanliqidin narazi bolmaqta.

Kanada metbu'at xewerliridin melum bolushiche, xitayning bezi kanada siyasetchilirini jelp qilip, pul arqiliq ularni özlirimu sezmigen halda asanla xitayning menpe'itige uyghun kélishimlerge imza qoyidighan qilip qoyghanliqi, ularni xitayda basturuluwatqan insanlar heqliri heqqide aghzaki bayanlardin bashqini qilmaydighan ehwalgha chüshürüp qoyghanliqi körülmekte.

Buningdin bashqa yene, gerche amérika qatarliq bashqa gherb elliri mexpiyetlik oghrilighan xitay ishpiyonlirini jazalap uzun muddetlik türme jazasi bergen bolsimu, kanada téxiche, kanadaning mexpiyetlikni oghrilighan xitay ishpiyonlirining birinimu, kanada xanliq saqchi da'irilirining uzun'gha sozulghan pakit izdesh sewebliri tüpeyli jaza sehnisige élip chiqalmidi.

Doktor. Charléz burton bu heqte toxtilip mundaq dédi: “Kanada hökümitining xitayni yaxshi chüshinidighan mutexessislerni yétishtürüsh menbesini köpeytishke köngül bölmesliki, xitay pulining tesirige uchrap özliri bilip-bilmey xitayning paydisigha ishlewatqan siyasetchilerni tekshürüsh we aldini élish tüzülmilirining yoq bolushi bekmu échinishliq. Bularning hemmisige saqchi terep we kanada bixeterlik idarisi yéqindin diqqet qilishi kérek. Gerche xitay hökümitining kanada siyasetchilirige öz tesirini singdürüshi qanunsiz bolsimu emma bizde buni chekleydighan éniq bir qanun yoq. Shunga kanada xitaygha qarita yumshaq pozitsiyede bolmastin belki qattiq we küchlük bölishi we bu mesililerge a'it qanun tüzülmilerni yolgha qoyushi kérek.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.