Оксфорд әшмолин музейида сақлиниватқан уйғур кийим-кечәк өрнәклиригә бир нәзәр

Обзорчимиз нәвбаһар
2022-05-17
Share
Оксфорд әшмолин музейида сақлиниватқан уйғур кийим-кечәк өрнәклиригә бир нәзәр Роберт шав әпәнди елип кәлгән аялчә әтләс тон.
Ashmolean Museum, University of Oxford

Әнгилийәниң оксфорд шәһиридики әшмолин музейи 1677-йили қурулған. Мәзкур музейниң шәрқий асия сәнәт бөлүми “роберт шав коллексийони” да оттура асия районидин йиғивелинған бир қисим кийим-кечәкләр сақланмақта вә көргәзмә қилинмақта. Кийим-кечәкләр асаслиқи әр-аялларниң ташқий кийимлири, баш кийимлири вә аяғ кийимлири болуп, уларниң сүпити наһайити яхши һаләттә сақланған. Кийим - кечәк өрнәклиридин һазир қалғанлири27 данә әтләс тон, 20 данә доппа-тумақ, кәштилик пайпақ вә нәқишлик хурум өтүкләрдин тәркиб тапқан.

Ундақта, бу музейға уйғур кийим-кечәклири қандақ келип қалған? бу кийим-кечәкләр ким тәрипидин, қайси дәврдә бу музейға кәлтүрүлгән?

Бу кийим-кечәк өрнәклири 1962-йили окисфорд әшмолин музейиға кәлтүрүлгән болуп, уни өз вақтида әнгилийәлик сәйяһ роберт шав шәрқий түркистандин елип кәлгән икән. Бу кийим-кечәкләр интайин нәпис вә гүзәл болуп, 1995-йили 1-марттин 30-апрелғичә мәхсус көргәзмигә уюштурулуп, авамға көрситилгән.

Роберт шав әпәнди елип кәлгән уйғур допписи.
Роберт шав әпәнди елип кәлгән уйғур допписи.
Ashmolean Museum, University of Oxford

Мәлум болушичә, әң дәсләптә роберт шавниң сиңлиси клара яңхазбәнд, акиси роберт шав шәрқий түркистандин елип кәлгән 300 парчидәк кийим-кечәк вә башқа буюмларни һиндистан тәтқиқат институтиға тапшуруп бәргән, бу кийим-кечәкләр илгири-ахир болуп, викторийә алберт музейи вә питревирис музейлириға йөткәлгән. Тарихий материялларға қариғанда, әнгилийәлик роберт шав 1868-1869-йиллири һиндистанниң шималий қисмидин йолға чиқип, памир тағлиридин һалқип өтүп, қәшқәр, йәркәнд қатарлиқ җайларда зиярәттә болған вә бу қетимлиқ сәпири һәққидә “йәркәнд вә қәшқәргә зиярәт” намлиқ китабни йезип чиққан.

Роберт шав қәшқәр вә йәркәндкә бир чай содигири салаһийити билән келип, йәркәндтә бир мәзгил туруп қалған. Бу вақитта яқуп бәг қәшқәрийә дөлитиниң һөкүмраниға айлинип, шәрқий түркистанниң көп қисим җайлирини өз контроллуқи астиға алған иди. 1868-Йили яқуп бәг қәшқәрдики ордисида роберт шавни қобул қилған вә узун сөһбәттә болған.

Роберт шав шәрқий түркистан елип кәлгән өтүк.
Роберт шав шәрқий түркистан елип кәлгән өтүк.
Ashmolean Museum, University of Oxford

Яқуп бәгниң буйруқи билән йәркәндтики бир қисим йәрлик әмәлдарлар роберт шавниң турмуш шараитиға алаһидә көңүл бөлгән. Униңға әстәрлик вә пахтилиқ тон, өтүк, доппа, тумақ қатарлиқ кийим-кечәкләрни йоллап турғандин башқа йәнә, орундуқ, кариват қатарлиқ бир қисим өй җаһазлириниму тәминләп бәргән. “тон кийгүзүш” оттура асия хәлқлири һәм ислам диниға етиқад қилидиған көп сандики хәлқләр арисида узун заманлардин бери қарши тәрәпкә болған һөрмәт-еһтирамниң символи болуп кәлгән болуп, роберт шав күндилик хатирисидә яқуп бәгниң достанилиқи вә меһмандостлуқидин мәмнунлиқини билдүргән. яқуп бәг билән болған тунҗи көрүшүштин бир қанчә айлар өтүп, роберт шав йәркәндтә туруватқан, өзини “афған” қияпитидә ниқабливалған хәйвард исимлик йәнә бир әнгилийәлик киши (екиспидетсийәчи) билән бирликтә өзлириниң нәзәрбәнт астиға елинғанлиқини байқайду. 1869-Йили апрел айлириға кәлгәндә, роберт шав, яқуп бәг билән икки қетим сөһбәттә болиду. Шундин кейин у “аталиқ ғази” яқуп бәгдин һиндистанға қайтип кетиш пәрманини тапшуривалиду. яқуп бәг роберт шавға өзиниң әнгилийә билән дипломатик мунасивәт орнитишни халайдиғанлиқини билдүриду, әмма роберт шав өзиниң қәшқәрийәгә шәхсий намидин кәлгәнликини, әнгилийә һөкүмитигә вәкиллик қилалмайдиғанлиқини, шундақтиму өзиниң бу тәклипни бүйүк биританийә һөкүмитигә йәткүзүшкә тиришчанлиқ көрситидиғанлиқини ейтиду. 1869-Йили 6-апрелдики ахириқи көрүшүштә, яқуп бәг роберт шавға зәр йипта кәштиләнгән есил бир тон, қама тумақ вә алтун-күмүшләрни тәқдим қилиду. Һәтта униң хизмәтчилиригиму есил тон йоллуқ тутиду. Иккинчи йили роберт шав биританийәгә қарам һиндистан даирилири тәрипидин йәнә шәрқий түркистанға әвәтилиду. У бир гуруппа әлчиләр өмикини башлап, яқуп бәг билән достлуқ мунасивити орнитишқа әвәтилиду. Һалбуки, улар шәрқий түркистанға йетип кәлгәндә яқуп бәг йирақ һәрбий йүрүшкә атлинип қәшқәрдин айрилған иди. Шундақ қилип роберт шав яқуп бәг билән қәшқәрдә көрүшәлмәй ладаққа қайтишқа мәҗбур болиду. Кейин у биританийә импирийәси тәрипидин бермаға әвәтилиду вә 1879-йили 40 йешида шу җайда вапат болиду.

Оксфорд шәһиридики әшмолин музейида сақлиниватқан тон, доппа вә өтүк қатарлиқ уйғур әнәнивий кийим-кечәклириниң һәммиси йәрлик уйғурлар тәрипидин тәйярланған буюмлар һесаблиниду. Уларниң ичидики пахтилиқ тонлар соғуқтин қоғдиниш ролиға игә болса, непиз йипәк рәхтләрдә тикилгән кийимләр раһәт вә есил болуп, уйғур қол һүнәрвәнчилик сәнитиниң гүзәлликини намайән қилип туриду. Уларниң ичидики көркәм доппилар болса пахта рәхтләргә мәшут йиптин кәштә-нәқишләр чекилип тикилгән. Кийим-кечәкләрниң хам материяллири вә нусха-нәқишлири йәрлик кийим-кечәк мәдәнийитиниң алаһидиликлирини ипадә қилиш билән бир вақитта йәнә, шәрқий түркистанниң әйни вақиттики һиндистан, иран вә русийә билән болған сода, мәдәнийәт алақилиридин бишарәт берип туриду. Әлвәттә, бу кийим-кечәкләрни түрлүк җәһәтләрдин техиму чоңқур тәтқиқ қилишқа әрзийду.

Бу кийим-кечәкләр ишләнгән вақти вә дәври ениқ болуштәк алаһидиликлири билән шәрқий түркистан вә оттура асия райониниң 19-әсирниң иккинчи йеримидики кийим-кечәк мәдәнийитиниң әң надир үлгиси болушқа мунасиптур. Шуниң билән бир вақитта, бу кийим-кечәкләр йәнә 19-әсирдики уйғурларниң иҗтимаий һаяти вә йәрлик мәдәнийитини өгиниш һәм тәтқиқ қилишта интайин муһим әһмийәткә игә.

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт