Мутәхәссисләр: “күнтахта ялғуз мәҗбурий әмгәкниңла әмәс, йәнә булғинишниңму мәһсули” (1)

Қәшқәр вилайити ташқорған таҗик аптоном наһийәсидә амма күнтахтини сүртүватиду, 2022-йили 24-ноябир, ташқорған

Бүгүнки күндә қуяш енергийәсини биваситә шәкилдә токқа айландуридиған зиянсиз “йешил енергийә” гә болған еһтияҗиниң үзлүксиз ешишигә әгишип, униңға керәклик асаслиқ васитә һесаблинидиған күнтахта санаити дуня миқясида тез тәрәққий қилмақта. Шундақла, уйғурларға қарита ирқий қирғинчилиқни давам қиливатқан хитай һөкүмитиниң йәнә бир тәрәптин уйғур диярини пүткүл хитайни, һәтта дуняни йешил енергийә билән тәминләйдиған базиға айландуруш қурулушини күчәйтиватқанлиқи мәлум.

Илгирики вақитларда йәршаридики күнтахта санаити вә тәминләш зәнҗири хитай һөкүмитиниң уйғур районидики зулминиң дәсләпки аламәтлирини нәзәрдин сақит қилғанлиқи мәлум. Йеқинқи йилларда хитайда ишләнгән вә күнтахта вә хам әшялириниң хитайниң уйғурларни заманиви қулларға айландуруши вә улар садир қиливатқан инсанийәткә қарши җинайәтләргә бағлинидиғанлиқи испатлинип, дуняни қуяш енергийәси санаитидә хитайға, җүмлидин уйғур дияриға тайинип қелишниң хәтиридин агаһландурди.

Йеқинда “дәвр” журнилида чиққан бир мақалидин мәлум болушичә, америка һөкүмити кишилик һоқуқ қиммәт қариши вә қанунниң һөрмитини қоғдаш үчүн өткән бир йилда хитайниң күнтахтилирини чәклигән. Шундақла американиң “йешил енергийә” саһәсидә хитайға беқинип қелишиниң алдини елиш үчүн хитайниң күнтахтилирини импорт қилишни давамлиқ чәклимәктикән. Һалбуки америка һазирғичә хитай екиспорт қиливатқан әрзан баһалиқ күнтахтилириниң иккинчи чоң базири болуп кәлгәникән. Техиму муһими, уйғур мәҗбурий әмгики арилашқан күнтахтиларға дуняниң сәзгүрлүки барғанчә ешиватқан бир вақитта, униң ирқий қирғинчилиққа шерик болуш хәвпидин башқа әмди йәнә йошурун булғиниш хәвпи пәйда қиливатқанлиқи оттуриға чиқмақта.

Әнглийә шефилд һаллам университети һелина кенниди тәтқиқат мәркизи бултур ноябирда елан қилған “зиядә ашкарилиниш” темисидики доклатида хитай қуяш енергийәси санаити вә униң тәминләш зәнҗиридики уйғур мәҗбурий әмгәкниң тәсирини шәрһийләп көрсәткәниди. Шеффел һаллам университетиниң уйғур мәҗбурий әмгикигә мунасивәтлик доклатлирини тәйярлашқа қатнишиватқан түркийәдики уйғур тәтқиқатчи, доктор ялқун улуйол әпәндиниң оттуриға қоюшичә, хитай дунядики күнтахта ясашқа керәклик болған көкташ (полейселикон) ишләпчиқишта 89% ни игиләйду. Йәнә келип уйғур райони буниңдики асаслиқ ишләпчиқириш базиси болуп қалған. Техиму муһими “муһит булғимайдиған йешил енергийә” дәп тәриплиниватқан күн тахтилири пүтүнләй булғанған муһитта “заманиви қуллар” әмгики билән ишләпчиқириливатқан болғачқа уни “әң булғинишчан күнтахта” дейишкә болидикән.

Уйғур елидики күнтахтиларниң ялғуз уйғур мәҗбурий әмгикиниң мәһсули болупла қалмай булғинишниңму мәһсули икәнлики 2022-йили 15-ноябир күни “бөсүш иниститути” ақиллар мәркизи елан қилған “қуяш империйәсиниң гунаһлири” сәрләвһилик доклатта шәрһиләп берилгәниди.

Уйғур диярида ишләпчиқириливатқан күнтахта һәмдә буниңға мунасивәтлик барлиқ сәлбий һадисиләр системилиқ шәрһиләп чиқилған бу доклатта күнтахтиларниң қандақ начар муһитта ишләпчиқирилидиғанлиқи, қәйәрдә ясилидиғанлиқи, бу җәрянда уйғурларниң мәҗбурий әмгики қандақ ишлитилидиғанлиқи, хитай һөкүмитиниң мушу хилдики заманиви қуллар әмгикидин қандақ мәнпәәт еливатқанлиқи, “пакиз енергийә” һәққидә сөз қиливатқан хәлқара дуняниң мушу хилдики “гунаһ вә рәзиллик” кә толған енергийә байлиқини ишлитиштин тохтиши лазимлиқи дегәнләр көплигән санлиқ мәлуматлар асасида йорутуп берилгән.

Доклатта көрситилишичә, күн тахта ясайдиған көк ташларни тарашлаш вә кесип тәйярлашқа ғайәт зор електир енергийәси сәрп болидиған болуп, хитай бу енергийәни завутлардин йирақ болмиған канлардин ғайәт зор санда көмүр қезиш арқилиқ һәл қилған. Завутларға керәклик ток сәрпиятини һәл қилиш үчүн зор миқдар көмүр көйдүрүлгәнликтин әтраптики шәһәрләрниң һава булғиниш көрсәткүчлири изчил “қизил” һаләттә болуп кәлгән. Доклатта тәкитлинишичә, көп қутуплуқ санаәт әнә шу тәриқидә биваситә көмүр сәрпияти юқири енергийә системиси билән бағлинип, аммиви сағламлиқ вә муһитқа зор зиянларни елип келидикән.

Ундақта күнтахта ишләпчиқириш басқучлири қандақ болиду? уйғурлар униң қайси басқучлирида булғинишниң хәвпигә биваситә учриши мумкин? бу һәқтә тәпсилий мәлумат елип үчүн америкидики мәлум қуяш енергийә батарейәси тәтқиқат мәркизидә ишләватқан уйғур тәтқиқатчини зиярәт қилдуқ. У исмини ашкарилимаслиқ шәрти билән соаллиримизға җаваб бәрди.

Бу мутәхәссисниң ейтишичә, америка ишләпчиқарған күнтахта билән хитайниң мәһсулатида маһийәт җәһәттин чоң пәрқ йоқ болуп, күнтахта ишләпчиқириш зәнҗири кәм дегәндә төт муһим санаәт ишләпчиқириш һалқисини өз ичигә алиду. Буниң биринчи басқучи санаәт хам әшяси болған силиконни айривелип саплаштуруш җәряни йәни көкташ (полисиликон) ишләпчиқириш басқучи; иккинчи басқучи көкташни йәнә пишшиқлап ишләп уни көкташ япрақчисиға айландуруш җәряни; үчинчиси көкташ япрақчисидин қуяш батарейәси ясаш җәряни; төтинчиси болса қуяш батарейәсини қураштуруп күнтахта ясаш җәряни. Бир күнтахтасида адәттә 60 дин 80 гичә қуяш батарейәси болиду.

Мәзкур уйғур мутәхәссисниң чүшәндүрүшичә, адәттә күнтахтаниң завут тәрәп капалити 25 йил болуп, 25 йилдин кейинму аз миқдарда ток чиқиралайдикән. “күнтахтилири ишлитилиштин тохтиғандин кийин қандақ бир тәрәп қилимиз” дегән мәсилә техи тәтқиқат басқучида турмақта. Гәрчә күнтахта бузулған яки чувулғандин кейин еқип чиққан зәһәрлик маддилар яки қалдуқлири мувапиқ бир тәрәп қилинғандин кейин муһит вә инсанларға елип келидиған зийини чоң болмайду, дәп мөлчәрлиниватқан болсиму, әмма униң биринчи басқучида йәни күнтахтиниң асаслиқ материяли болған көкташ (полисиликон)ни айриш басқучи әң хәтәрлик булғиниш басқучи икән.

Доклатларда көрситилишичә, уйғур мәҗбурий әмгикини ишлитиватқан күнтахта ишләпчиқириш завутлири асасән тәминләш зәнҗирниң биринчи басқучи йәни көкташ ишләпчиқириш һалқисидики муһим ширкәтләр болуп, дуняниң тәминләш иқтидариниң 40% тини игәлләйду. Гәрчә күнтахта ишлитиш җәряни муһитни булғимайду вә чиқиридиған иккиләмчи зиянлиқ мәһсулатлири йоқ, дейилсиму лекин күнтахта ишләпчиқириш җәряниниң биринчи басқучи ғайәт зор миқдарда енергийә ишлитидиған болуп бу завут ишләткән токлар көмүрни йеқилғу қилип ишләпчиқирилған. Буниң билән бу җәрянида нурғун ташландуқ қалдуқлар муһитни булғайду.

Бу уйғур мутәхәссисниң тәкитлишичә, көкташ ишләпчиқириш завутлиридин йенип чиққан су булғанған су болуп, керәксиз санаәт қалдуқлириму зәһәрлик һесаблиниду. Бу хилдики булғанған маддиларни бир тәрәп қилидиған қаттиқ санаәт өлчәмлири болмиған хитайда ашу завутларниң қалдуқ су вә маддиларни бир тәрәп қилиш әһвали һәмдә санаәт өлчәмлирини иҗра қилиш әһвали соал пәйда қилиду. Шуңа күнтахтиниң һазирқи ишләпчиқириш басқучила әмәс, һәтта йеқинқи йилларда уйғур районида барғанчә кеңәйтилип қурулуватқан күнтахта мәйданлири чиқиридиған булғинишчан маддиларниң бир әмәс, бир қанчә әвладқичә сағламлиқ хәвпи елип келиши мумкин икән.

Хитайниң “дөләтлик енергийә мәбләғ селиш гуруһи чәклик ширкити” ниң уйғур районида мәбләғ салған икки йеңи енергийә қурулуш түри бултур 24-өктәбир күни бирла вақитта иш башлиған. Бу қурулушлар үрүмчидики 600 миң киловатлиқ қуяш енергийә йоруқлуқ батарейәси қурулуш түрини вә қумулдики бир милйон киловатлиқ қуяш енергийә йоруқлуқ батарейәси қурулуш түрини өз ичигә алидикән. Қурулуш түри үрүмчи мидоң райониниң шималиға җайлашқан болуп, бу җай қурбан тоңғут чөллүкиниң җәнубий гирвикигә тоғра келидикән. Қумулдики бир милйон киловатлиқ қуяш енергийә йоруқлуқ батарейәси қурулушиниң үрүмчи мидоң районидики қурулуш билән қошна икәнлики билдүрүлмәктә.

Йәнә бир ғайәт зор күнтахта базиси болса, хитай даирилири куча наһийәсидә қурған “шинҗаң куча йешил һидроген үлгә көрситиш түри” дәп аталған қурулуш болуп, 2022-йили 10-айдин башлап ишләпчиқиришқа кириштүрүлгәниди. Бу йәр шари бойичә йоруқлуқ енергийәсидин пайдилинип һидроген ишләпчиқиридиған әң чоң түр, дейилмәктә. Бу җайда күнтахтиларниң игилигән көлими 9500 модин ашидиған болуп, бу 900 дин артуқ путбол мәйданиниң чоңлуқиға баравәр.

Хитай ахбаратлириниң хәвәрлиридин қариғанда, 2024-йиллиқ “шинҗаң күнтахта көргәзмиси” 2024-йили 29-марттин 31-мартқичә үрүмчидә ечилидикән. Бу көргәзмини райондики хитай һөкүмәт даирилири хитай рәиси ши җинпиңниң “биз йеңи енергийә вә пакиз енергийә тәрәққиятини илгири сүрүшни техиму гәвдилик орунға қоюшимиз керәк” дегән йолйоруқини биҗа кәлтүрүп, дуня күнтахта базирини җәлп қилиш үчүн тәсис қилған икән.

Ундақта уйғур диярида барғанчә көләмлишиватқан күнтахтилар йәнә кәлгүсидә нормал мәшғулаттин қалғандин кейин униң ташландуқлири йәнә қандақ хәвп елип келиши мумкин? кейинки қетимлиқ программимизда буниңға мунасивәтлик соаллиримизға қарита охшимиған мутәхәссисләрниң көз қарашлирини аңлитимиз.