Mutexessisler: “Küntaxta yalghuz mejburiy emgekningla emes, yene bulghinishningmu mehsuli” (1)

Qeshqer wilayiti tashqorghan tajik aptonom nahiyeside amma küntaxtini sürtüwatidu, 2022-yili 24-noyabir, tashqorghan

Bügünki künde quyash énérgiyesini biwasite shekilde tokqa aylanduridighan ziyansiz “Yéshil énérgiye” ge bolghan éhtiyajining üzlüksiz éshishige egiship, uninggha kéreklik asasliq wasite hésablinidighan küntaxta sana'iti dunya miqyasida téz tereqqiy qilmaqta. Shundaqla, Uyghurlargha qarita irqiy qirghinchiliqni dawam qiliwatqan xitay hökümitining yene bir tereptin Uyghur diyarini pütkül xitayni, hetta dunyani yéshil énérgiye bilen teminleydighan bazigha aylandurush qurulushini kücheytiwatqanliqi melum.

Ilgiriki waqitlarda yersharidiki küntaxta sana'iti we teminlesh zenjiri xitay hökümitining Uyghur rayonidiki zulmining deslepki alametlirini nezerdin saqit qilghanliqi melum. Yéqinqi yillarda xitayda ishlen'gen we küntaxta we xam eshyalirining xitayning Uyghurlarni zamaniwi qullargha aylandurushi we ular sadir qiliwatqan insaniyetke qarshi jinayetlerge baghlinidighanliqi ispatlinip, dunyani quyash énérgiyesi sana'itide xitaygha, jümlidin Uyghur diyarigha tayinip qélishning xetiridin agahlandurdi.

Yéqinda “Dewr” zhurnilida chiqqan bir maqalidin melum bolushiche, amérika hökümiti kishilik hoquq qimmet qarishi we qanunning hörmitini qoghdash üchün ötken bir yilda xitayning küntaxtilirini chekligen. Shundaqla amérikaning “Yéshil énérgiye” saheside xitaygha béqinip qélishining aldini élish üchün xitayning küntaxtilirini import qilishni dawamliq cheklimektiken. Halbuki amérika hazirghiche xitay ékisport qiliwatqan erzan bahaliq küntaxtilirining ikkinchi chong baziri bolup kelgeniken. Téximu muhimi, Uyghur mejburiy emgiki arilashqan küntaxtilargha dunyaning sezgürlüki barghanche éshiwatqan bir waqitta, uning irqiy qirghinchiliqqa shérik bolush xewpidin bashqa emdi yene yoshurun bulghinish xewpi peyda qiliwatqanliqi otturigha chiqmaqta.

En'gliye shéfild hallam uniwérsitéti hélina kénnidi tetqiqat merkizi bultur noyabirda élan qilghan “Ziyade ashkarilinish” témisidiki doklatida xitay quyash énérgiyesi sana'iti we uning teminlesh zenjiridiki Uyghur mejburiy emgekning tesirini sherhiylep körsetkenidi. Shéffél hallam uniwérsitétining Uyghur mejburiy emgikige munasiwetlik doklatlirini teyyarlashqa qatnishiwatqan türkiyediki Uyghur tetqiqatchi, doktor yalqun uluyol ependining otturigha qoyushiche, xitay dunyadiki küntaxta yasashqa kéreklik bolghan köktash (poléysélikon) ishlepchiqishta 89% ni igileydu. Yene kélip Uyghur rayoni buningdiki asasliq ishlepchiqirish bazisi bolup qalghan. Téximu muhimi “Muhit bulghimaydighan yéshil énérgiye” dep teripliniwatqan kün taxtiliri pütünley bulghan'ghan muhitta “Zamaniwi qullar” emgiki bilen ishlepchiqiriliwatqan bolghachqa uni “Eng bulghinishchan küntaxta” déyishke bolidiken.

Uyghur élidiki küntaxtilarning yalghuz Uyghur mejburiy emgikining mehsuli bolupla qalmay bulghinishningmu mehsuli ikenliki 2022-yili 15-noyabir küni “Bösüsh inistituti” aqillar merkizi élan qilghan “Quyash impériyesining gunahliri” serlewhilik doklatta sherhilep bérilgenidi.

Uyghur diyarida ishlepchiqiriliwatqan küntaxta hemde buninggha munasiwetlik barliq selbiy hadisiler sistémiliq sherhilep chiqilghan bu doklatta küntaxtilarning qandaq nachar muhitta ishlepchiqirilidighanl'iqi, qeyerde yasilidighanliqi, bu jeryanda Uyghurlarning mejburiy emgiki qandaq ishlitilidighanliqi, xitay hökümitining mushu xildiki zamaniwi qullar emgikidin qandaq menpe'et éliwatqanliqi, “Pakiz énérgiye” heqqide söz qiliwatqan xelq'ara dunyaning mushu xildiki “Gunah we rezillik” ke tolghan énérgiye bayliqini ishlitishtin toxtishi lazimliqi dégenler köpligen sanliq melumatlar asasida yorutup bérilgen.

Doklatta körsitilishiche, kün taxta yasaydighan kök tashlarni tarashlash we késip teyyarlashqa ghayet zor éléktir énérgiyesi serp bolidighan bolup, xitay bu énérgiyeni zawutlardin yiraq bolmighan kanlardin ghayet zor sanda kömür qézish arqiliq hel qilghan. Zawutlargha kéreklik tok serpiyatini hel qilish üchün zor miqdar kömür köydürülgenliktin etraptiki sheherlerning hawa bulghinish körsetküchliri izchil “Qizil” halette bolup kelgen. Doklatta tekitlinishiche, köp qutupluq sana'et ene shu teriqide biwasite kömür serpiyati yuqiri énérgiye sistémisi bilen baghlinip, ammiwi saghlamliq we muhitqa zor ziyanlarni élip kélidiken.

Undaqta küntaxta ishlepchiqirish basquchliri qandaq bolidu? Uyghurlar uning qaysi basquchlirida bulghinishning xewpige biwasite uchrishi mumkin? bu heqte tepsiliy melumat élip üchün amérikidiki melum quyash énérgiye bataréyesi tetqiqat merkizide ishlewatqan Uyghur tetqiqatchini ziyaret qilduq. U ismini ashkarilimasliq sherti bilen so'allirimizgha jawab berdi.

Bu mutexessisning éytishiche, amérika ishlepchiqarghan küntaxta bilen xitayning mehsulatida mahiyet jehettin chong perq yoq bolup, küntaxta ishlepchiqirish zenjiri kem dégende töt muhim sana'et ishlepchiqirish halqisini öz ichige alidu. Buning birinchi basquchi sana'et xam eshyasi bolghan silikonni ayriwélip saplashturush jeryani yeni köktash (polisilikon) ishlepchiqirish basquchi؛ ikkinchi basquchi köktashni yene pishshiqlap ishlep uni köktash yapraqchisigha aylandurush jeryani؛ üchinchisi köktash yapraqchisidin quyash bataréyesi yasash jeryani؛ tötinchisi bolsa quyash bataréyesini qurashturup küntaxta yasash jeryani. Bir küntaxtasida adette 60 din 80 giche quyash bataréyesi bolidu.

Mezkur Uyghur mutexessisning chüshendürüshiche, adette küntaxtaning zawut terep kapaliti 25 yil bolup, 25 yildin kéyinmu az miqdarda tok chiqiralaydiken. “Küntaxtiliri ishlitilishtin toxtighandin kiyin qandaq bir terep qilimiz” dégen mesile téxi tetqiqat basquchida turmaqta. Gerche küntaxta buzulghan yaki chuwulghandin kéyin éqip chiqqan zeherlik maddilar yaki qalduqliri muwapiq bir terep qilin'ghandin kéyin muhit we insanlargha élip kélidighan ziyini chong bolmaydu, dep mölcherliniwatqan bolsimu, emma uning birinchi basquchida yeni küntaxtining asasliq matériyali bolghan köktash (polisilikon)ni ayrish basquchi eng xeterlik bulghinish basquchi iken.

Doklatlarda körsitilishiche, Uyghur mejburiy emgikini ishlitiwatqan küntaxta ishlepchiqirish zawutliri asasen teminlesh zenjirning birinchi basquchi yeni köktash ishlepchiqirish halqisidiki muhim shirketler bolup, dunyaning teminlesh iqtidarining 40% tini igelleydu. Gerche küntaxta ishlitish jeryani muhitni bulghimaydu we chiqiridighan ikkilemchi ziyanliq mehsulatliri yoq, déyilsimu lékin küntaxta ishlepchiqirish jeryanining birinchi basquchi ghayet zor miqdarda énérgiye ishlitidighan bolup bu zawut ishletken toklar kömürni yéqilghu qilip ishlepchiqirilghan. Buning bilen bu jeryanida nurghun tashlanduq qalduqlar muhitni bulghaydu.

Bu Uyghur mutexessisning tekitlishiche, köktash ishlepchiqirish zawutliridin yénip chiqqan su bulghan'ghan su bolup, kéreksiz sana'et qalduqlirimu zeherlik hésablinidu. Bu xildiki bulghan'ghan maddilarni bir terep qilidighan qattiq sana'et ölchemliri bolmighan xitayda ashu zawutlarning qalduq su we maddilarni bir terep qilish ehwali hemde sana'et ölchemlirini ijra qilish ehwali so'al peyda qilidu. Shunga küntaxtining hazirqi ishlepchiqirish basquchila emes, hetta yéqinqi yillarda Uyghur rayonida barghanche kéngeytilip quruluwatqan küntaxta meydanliri chiqiridighan bulghinishchan maddilarning bir emes, bir qanche ewladqiche saghlamliq xewpi élip kélishi mumkin iken.

Xitayning “Döletlik énérgiye meblegh sélish guruhi cheklik shirkiti” ning Uyghur rayonida meblegh salghan ikki yéngi énérgiye qurulush türi bultur 24-öktebir küni birla waqitta ish bashlighan. Bu qurulushlar ürümchidiki 600 ming kilowatliq quyash énérgiye yoruqluq bataréyesi qurulush türini we qumuldiki bir milyon kilowatliq quyash énérgiye yoruqluq bataréyesi qurulush türini öz ichige alidiken. Qurulush türi ürümchi midong rayonining shimaligha jaylashqan bolup, bu jay qurban tongghut chöllükining jenubiy girwikige toghra kélidiken. Qumuldiki bir milyon kilowatliq quyash énérgiye yoruqluq bataréyesi qurulushining ürümchi midong rayonidiki qurulush bilen qoshna ikenliki bildürülmekte.

Yene bir ghayet zor küntaxta bazisi bolsa, xitay da'iriliri kucha nahiyeside qurghan “Shinjang kucha yéshil hidrogén ülge körsitish türi” dep atalghan qurulush bolup, 2022-yili 10-aydin bashlap ishlepchiqirishqa kirishtürülgenidi. Bu yer shari boyiche yoruqluq énérgiyesidin paydilinip hidrogén ishlepchiqiridighan eng chong tür, déyilmekte. Bu jayda küntaxtilarning igiligen kölimi 9500 modin ashidighan bolup, bu 900 din artuq putbol meydanining chongluqigha barawer.

Xitay axbaratlirining xewerliridin qarighanda, 2024-yilliq “Shinjang küntaxta körgezmisi” 2024-yili 29-marttin 31-martqiche ürümchide échilidiken. Bu körgezmini rayondiki xitay hökümet da'iriliri xitay re'isi shi jinpingning “Biz yéngi énérgiye we pakiz énérgiye tereqqiyatini ilgiri sürüshni téximu gewdilik orun'gha qoyushimiz kérek” dégen yolyoruqini bija keltürüp, dunya küntaxta bazirini jelp qilish üchün tesis qilghan iken.

Undaqta Uyghur diyarida barghanche kölemlishiwatqan küntaxtilar yene kelgüside normal meshghulattin qalghandin kéyin uning tashlanduqliri yene qandaq xewp élip kélishi mumkin? kéyinki qétimliq programmimizda buninggha munasiwetlik so'allirimizgha qarita oxshimighan mutexessislerning köz qarashlirini anglitimiz.