“Uyghur mejburiy emgiki” zadi qandaq hadise?

Obzorchimiz asiye Uyghur
2022-03-30
Share
mejburiy-emgek-maska-tikish-1.jpg Ishchilar ürümchidiki dawalash üsküniliri zawutida maska tikiwatqan körünüsh. 2020-Yili 27-yanwar, ürümchi.
REUTERS

Tengritagh torining 29-marttiki sanida “Shinjangdiki ottura, kichik karxanilar eng yuqiri bolghanda 50 ming yüen yéngiliq yaritish mulazimiti bélitige iltimas qilsa bolidu” namliq xewer élan qilindi. Qarimaqqa xewerdiki 50 ming yüen diqqetni tartqudek mesile bolmisimu, emma ottura, kichik tiptiki karxanilargha qiliniwatqan bu yardemlerning Uyghur mejburiy emgiki we Uyghur irqiy qirghinchiliqigha munasiwetliklikini nurghun kishiler oylap baqmighan bolushi mumkin.

2013-Yili Uyghur rayonidiki ottura we mikro, kichik tiptiki karixanilarning sani60 mingdin artuq bolup, bu san 2019-yiligha kelgende 330mingdin artuqqa yetken. 2021-Yiligha kelgende bolsa 446 minggha yetken. “Tengritagh tori” da tilgha élin'ghan 50 ming yüen yardem boyiche hésablighanda, 446 mingdin artuq karxanigha bérilidighan iqtisadiy yardem 22 milyardtin artuq bolidu. Xitay hökümitining ottura we mikro kichik tiptiki karxanilarning shunche köp bolushigha qarimastin, birla waqitta bunche köp yardem bermekchi bolushi kishini ejeblendüridu.

U halda ottura we mikro kichik tiptiki karxanilar zadi qandaq karxanilar? hökümet néme üchün bu xildiki karxanilargha alahide imtiyaz béridu?

Emeliyette ottura we kichik, mikro tiptiki karxanilar bolsa, karxanining kölimi, meblighi we ishletken adem sanigha qarap perqlinidighan karxanilar bolsimu, Uyghur rayonida bu karxanilar xitay ölkiliridiki oxshash tiptiki karxanilardin belgilik perqlerge ige.

2016-Yili xitay hökümiti “Made in China Shinjang heriket pilani” élan qilghan bolup, bu heriket pilani boyiche, xitayning “2014-Yili ikkinchi qétimliq shinjang xizmet yighini” da Uyghur rayonidiki 12wilayet oblastni bölüshüwalghan déngiz yaqisi rayonliridiki 19 ölke we sheher, ishlepchiqirish liniyelirini Uyghur diyarigha yötkep, ishqa kirishken. Hetta nurghun karxanilar Uyghur diyarida tarmaq shirketlerni barliqqa keltürüp, ichkiri ölkidiki karxanilar bilen zenjirsiman baghlan'ghan bir ishlepchiqirish, teminlesh zenjirini shekillendürgen. Téximu muhim bolghini, 2010-yilidin buyan yolgha qoyghan “Namratliqni yiltizidin yoqitish” pilani astida Uyghur déhqanlirining yerliri (eslige keltürülgen yéza igilik kopiratipliri) kolléktip igilikke qayturulup, déhqanlar yéshi, jinsi, salametlik ehwali we siyasiy arqa körünüshige asasen türge ayrilip, siyasiy arqa körünüshi barliri siyasiy öginish, lagér we türmilerge yollan'ghan bolsa, qalghanliri “Éshincha emgek küchliri” qatarida 19ölkidin kelgen xitaylarning yerliktiki we xitay ölkiliridiki karxanilirida qul ishchi bolushqa mejburlan'ghan.

“Made in China Shinjang heriket pilani” da éniq qilip, “Bashlamchi, chong karxanilarning ottura, kichik we mikro karxanilarni yéteklep, bu pilanning emeliylishishige yétekchilik qilip, sana'et ishlepchiqirishida hemkarliq we qollashni kücheytip, yasimichiliq kespining yéngiliq yaritish iqtidarini östürüp, ishlepchiqirish saheside yéngi ewzelliklerni yaritishi” tekitlen'gen. Uningdin bashqa Uyghur rayonini “Yipek yoli iqtisadiy belwéghi” diki “Yadroluq rayon” qilip qurup chiqishtek dölet istratégiyesi boyiche, xitayning gherbke kéngiyishi üchün “Yéngi bir yol” berpa qilishi kérekliki belgilen'gen.

Derweqe, Uyghur déhqanlirining yéqinqi yillardin buyan tuyuqsiz türkümlep “Éshincha emgek küchliri” ge aylinip, yurt makanliridin ayrilip, déhqanchiliq kespini tashlap, “Ishlemchi” ge aylinip kétishliride del yuqiriqi ottura we kichik, mikro tiptiki karxanilar halqiliq rol oynighan. Shinjang Uyghur aptonom rayonining béyjingda ötküzülgen 10-nöwetlik shinjanggha munasiwetlik axbarat élan qilish yighinining(2021-yili 6-ayning 3-küni élan qilghan) xatiriside, , 2020-yili, Uyghur rayonidiki ottura, kichik we mikro karxanilarning 179 ming 500 ish orni teminligenlikini we bu ish orni sanning rayondiki ishqa orunlishish nisbitining %90 ni igileydighanliqini tilgha alghan.

Xitay hökümitining bu tiptiki karxanilargha alahide imtiyaz bérishining keynide atalmish “Bir belwagh bir yol istratégiyesi” de Uyghur rayonining gherb bilen sherqni baghlaydighan “Iqtisad belwéghi” qilin'ghanliqi muhim rol oynighan. Buninggha amérikadiki “Kommunizm qurbanliri xatire fondi” ning tetqiqatchisi, xitayning Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqi mesilisi boyiche nopuzluq tetqiqatchi adréi'an zénz 2021-yilining béshida élan qilghan “Nenkey doklati” yaxshi misal bolalaydu. “Nenkey doklati” de mundaq qurlar yézilghan:

“Xoten wilayitidiki éshincha emgek küchlirini yötkep ishqa orunlashturush asasen töwendiki üch xil usulda élip bérilidu. 1. Hökümet organliri biwasite teshkillep, éshincha emgek küchlirini Uyghur diyarining shimaligha yaki xitay ölkilirige éksport qilish؛ 2. Hökümetning teshkillishi astida emgek mulazimet shirketliri we terbiyelesh kurslirida terbiyelen'gendin kéyin, sirtqa yötkeydu yaki éksport qilidu؛ 3. Hökümet yardimi bilen yerlikte téximu köp ottura we kichik tiptiki karxanilar qurulup, yerliktiki emgek küchlirini orunlashturidu.

Xoten wilayitidiki yötkep ishqa orunlashturush bir qeder sistémilashqan bolup, hökümet mexsus melum xizmet orunlirini sétiwélish we étibar siyasetlirini chiqirish bilen emgek küchlirini sirtqa yötkeydu. Ichkiri ölkilerdiki karxanilar bilen biwasite alaqiliship, éhtiyajgha asasen ishlemchilerni kesip bilen terbiyelep, bir qétimda ellikkiche yaki yüzgiche bolghan ishlemchilerni bir guruppa qilip, mexsus amanliq saqlighuchi, bashqurghuchi we terjiman bilen birlikte, ichkiri ölkilerdiki zawut karxanilargha kolléktip yollaydu. Ishlemchilerning perzentliri, yashan'ghan ata-anilirini orunlashturush üchün, “Yataqliq yesli”, “Yataqliq mektep”, “Yashan'ghanlar kütünüsh orni” tesis qilish bilen birge “Déhqanlar kespiy hemkarliq kopiratipi” arqiliq déhqanlarning yer zéminliri ötküzüp bérish, mal-charwilirigha qarap béqish qatarliq mulazimetlernimu teminleydu”.

Démek, yuqiriqidek atalmish “Ottura, kichik we mikro tiptiki karxanilar” bolsa, xitayning déngiz yaqisi rayonliridiki 19 ölke sheherdin Uyghur rayonigha yötkelgen ishlepchiqirish liniyesi we bu liniyede erzan yaki heqsiz emgek küchige aylandurulghan Uyghurlargha zich munasiwetliktur. Bolupmu Uyghurlarning qul ishchi qilinishi, yer-zéminliridin ayrilishi, yurt-makanliridin siqip chiqirilishi, Uyghur perzentlirining ata-aniliridin ayrilishi, yashan'ghan ata-anilarning qaraqsiz qélishi, milyonlighan Uyghur a'ililirining xaniweyran qilinishi del xitay ölkiliri bilen Uyghur diyarini baghlap turghan “Shinjanggha yardem” nami astida qurulghan mana mushu karxanilar bilen biwasite munasiwetliktur.

***Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet