Хитайни “мәҗбурий әмгәкни әмәлдин қалдуруш әһдинамиси” ни мақуллашқа немә мәҗбурлиди?

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2022.04.21
Хитайни “мәҗбурий әмгәкни әмәлдин қалдуруш әһдинамиси” ни мақуллашқа немә мәҗбурлиди? Хитай һөкүмити чәтәллик мухбирлар гурупписини ақсудики хуафу кийим-кечәк завутини екскурсийә қилишқа орунлаштурған мәзгилдә мәзкур завутта йип ораватқан ишчи. 2021-Йили 20-апрел.
AP

Мәтбуатлар 20-април күни хитай мәмликәтлик хәлқ қурултийи даимий комитетиниң б д т тәрипидин 1930-йили түзүлгән “мәҗбурий әмгәк әһдинамиси” билән 1957-йили түзүлгән “мәҗбурий әмгәкни әмәлдин қалдуруш әһдинамиси” ни мақуллиғанлиқини хәвәр қилишти.

Хәвәрләрдә тилға елинишичә, гәрчә хитай узун йиллардин буян б д т ға әза болуп кәлгән болсиму, һәр түрлик баһаниларни көрситип яки өзиниң б д т дики рәт қилиш һоқуқидин пайдилинип, бу әһдинамиларни та һазирғичә мақуллимиған. Һалбуки, б д т ишчилар уюшмиси, явропа иттипақи һәмдә хәлқаралиқ кишилик һоқуқ органлири хитайни бу аҗизлиқи сәвәблик давамлиқ әйибләп кәлгән. Мушу 2-айда б д т ниң ишчилар уюшмиси хитайда 1 милйондәк уйғур вә башқа түркий милләтләрниң җаза лагерлириға қамилип мәҗбурий әмгәккә селиниватқанлиқини, уларниң тоқумучилиқ, кейим-кичәк, аяқ тикиш вә башқа санаәт саһәлиридә ишлитиливатқанлиқини, мәһбусларниңму қул әмгикигә мәҗбурлиниватқанлиқини тәкитләп хитайни әйиблигән.

Германийәдә нәширдин чиқидиған “җәнубий түрнген” гезитиниң 21-април елан қилған “хитай б д т ниң мәҗбурий әмгәкни әмәлдин қалдуруш әһдинамисини мақуллиди” намлиқ хәвиридә баян қилишичә, хитай бу әһдинамини хәлқарада хитайниң уйғурларға қаритилған мәҗбурий әмгәк түзүмигә қарши чуқанлар күчийиватқан вә алдимиздики мәзгилләрдә техиму зор қаршилиқларниң барлиққа келиши мөлчәрлиниватқан бир пәйттә тәстиқлиған.

Мәтбуатлардики мәлуматларға асасланғанда, хитайниң бу әһдинамини мақуллашиға төвәндики бирқанчә мәсилә сәвәб болған:

Бири, “мәҗбурий әмгәкни әмәлдин қалдуруш әһдинамиси” явропа иттипақи билән хитай оттурисида имзаланмақчи болған “мәбләғ селиш келиши” дики явропа тәрәпниң хитайға қойған асаслиқ шәртләриниң бири болуп, хитай буниңға қошулмиған. явропа парламенти бу мәсилини һәмдә хитайниң уйғурлар үстидин йүргүзиватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлири, җаза лагерлири түзүмини тутқа қилип бу келишимни тоңлитип қойған. Бу тоңни еритиш хитайниң арзуси болуп кәлгән.

Иккинчиси, уйғур мәҗбурий әмгики сәвәблик американиң хитайға йүргүзиватқан түрлүк иқтисадий җазалири вә явропа әллириниң тәминләш зәнҗири қанунини барғансери күчәйтиши хитай иқтисадиға зор зиян берипла қалмай, хитайниң хәлқарадики образиниму қаттиқ зидилигән. Шәхсән германийә хитайдики ширкәтлиригә бирақла тәдбир қоллинишқа чарәсиз қалған болғач, өзиниң 2021-йили мақуллиған тәминләш зәнҗири қанунини 1000 дин төвән ишчи-хизмәтчиси болған ширкәтләргә 2022-йилидин башлап, 1000 дин артуқ хизмәтчиси болған ширкәтләргә 2023-йилидин башлап тәдбиқлимақчи болған, бу қануниң түзүлүшигә уйғур мәҗбурий әмгики сәвәб болған иди.

Үчинчиси, б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң алий комиссари мишел бачелетниң уйғурлар қамалған җаза лагерлири мәсилиси сәвәблик хитайда елип бақмақчи болған зиярити хәлқараниң диққәт нәзәридә турмақтикән. Әгәр мишел бачелет 5-айда растинла хитайға зиярәткә барса, б д т ниң “мәҗбурий әмгәкни әмәлдин қалдуруш әһдинамиси” ни тилға алмай қалмайдикән. Хитай башқа тәрәптин тутуқ бәрмисиму, бу мәсилидин өзини қачуралмайдикән.

Д у қ рәиси долқун әйса әпәндиниң билдүришичә, хитайни бу әһдинамини мақуллашқа мәҗбурлиған асаслиқ амиллар хәлқараниң күчлүк бесими икән. Бирақ, хитай б д т ниң башқа әһдинамилириға риайә қилмиғанға охшаш, бу әһдинамиғиму анчә етибар берип кәтмәйдикән. Д у қ берлин ишханисиниң мудири ғәюр қурбан әпәнди болса “хитайниң һазирға қәдәр хәлқаралиқ әһдинамиләргә һеч вапа қилмиғанлиқини, униң ‛мәҗбурий әмгәкни әмәлдин қалдуруш әһдинамиси‚ ни мақуллишиниң шәрқий түркистанда давам қиливатқан мәҗбурий әмгәкни тохтитиштин дерәк бәрмәйду” ғанлиқини тәкитлиди.

Б д т 1957-йили елан қилған “мәҗбурий әмгәкни әмәлдин қалдуруш әһдинамиси” да мәҗбурий әмгәкни һәрқандақ шәкилдики сиясий бесим яки сиясий маарипниң вастиси қиливелишқа болмайдиғанлиқи оттуриға қоюлған болуп, охшимиған сиясий көзқараш яки охшимиған идеологийәгә игә инсанларни җазалашниң бир усули қилип қоллинишниң мәний қилинидиғанлиқи илгири сүрүлгән. Униңда ениқ қилип: “мәҗбурий әмгәкни ирқий, иҗтимаий, миллий, диний кәмситишниң чариси сүпитидә қоллинишқа болмайду,” дейилгән. Бирақ хитай, уйғур диярида униң дәл әксини қилмақта икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.