Xu yawbangning milletler siyasiti néme üchün meghlup boldi? (2)

Ixtiyariy muxbirimiz azad qasim
2015.02.04
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xu-yawbang.jpg Xu yawbang Uyghur élide balilar bilen. 1985-Yil iyul.
RFA/Azad Qasim

Xitay we chet'eldiki siyasiy analizchilarning mulahiziliride xu yawbang kompartiye tarixidiki bir qeder démokratiyige mayil bolghan rehber dep qarilidu.

Xitaydiki öktichi ziyaliylardin li yünféi “Bügünki xitay” torida élan qilghan “Xu yawbangning Uyghur éli siyasiti” namliq maqaliside mundaq deydu:
“Xu yawbang 1984-yilqi tibet we Uyghur éli xizmet yighinida qilghan sözide ‛siler aptonomiyilik rayonlarda sotsiyalistik tüzümning yoqilip kétishidin, kompartiyening rehberlikining ajizliship qélishidin, diniy keypiyatning ewj élip kétishidin hemde axirigha bérip chong malimanchiliq chiqishidin ensirewatisiler. Bizning xitay kadirlirimiz bashqilarni hörmet qilishni bilmise, hetta bashqa milletlerning medeniyiti ornigha xitay medeniyitini dessitishke urunsa choqum malimanchiliq yüz béridu. Chünki turmushning logikisi shundaq bolidu, özüngning bolmighan nersini özüngning qiliwélishqa her qanche urunsangmu u haman sanga mensup bolmaydu. Shunglashqa merkizi hökümet aptonom rayonlarni kem bolghandimu ikki yilghiche bajdin kechürüm qilishi, aptonom rayonlarning barliq hoquqini shu aptonomiyini yolgha qoyghan milletlerge ötküzüp bérishi hemde zörür dep qaralghanliridin bashqa barliq xitay millitidin bolghan kadirlar ichkiri ölkilerge qayturulushi lazim‚ dep körsetken idi. Halbuki, xu yawbangning yiraqni körerlik bilen otturigha qoyghan milliy aptonomiyilik rayonlar heqqidiki bu teshebbusliri eyni chaghda ding shawping we wang jin'gha oxshash mustemlikichilik idiyisi qénigha singip ketken bir qisim kompartiye emeldarlirining qarshiliqigha uchrighan.”

1987-Yili xu yawbang wezipisidin qaldurulghan we 1989-yili wapat bolghandin kéyin xitay jem'iyitide barliqqa kelgen siyasiy janlinish hemde az sanliq milletlerning bir qeder alqishigha érishken milliy we diniy erkinlik dewri ayaghlashti.

Aridin 30 yilgha yéqin waqit ötkendin kéyinki bügünki künde, Uyghur éli weziyitining kündin-kün'ge jiddiylishiwatqanliqigha pütün dunya guwahchi boluwatidu. Gerche xitay hakimiyitining serxilliri Uyghur élining weziyitini ongshiwélish üchün chékidin ashqan basturush usullirini qolliniwatqan bolsimu, biraq hakimiyetning bu tedbirliri ot üstige yagh chachqandek, Uyghurlarning téximu küchlük qarshiliqigha seweb boluwatidu.

Maqale aptori xu yawbang wapat bolghandin kéyinki weziyetni tehlil qilip mundaq dep yazidu: “Xu yawbangning Uyghur éli siyasitining yoqqa chiqirilishi hemde qattiq qolluq basturush tedbirliri netijiside Uyghur élida sherqi türkistan musteqilliq herikiti qaytidin ewj élishqa bashlidi. Ularning teleplirini töwendikidek nuqtilargha yighinchaqlash mumkin؛ sherqi türkistandiki yerlik xelqning öz teqdirini özi belgilesh hoquqigha hörmet qilish, sherqi türkistanning nopus nisbitini özgertishni meqset qilghan köchmen yötkeshni toxtitish, Uyghurlarning milliy medeniyitige buzghunchiliq qilishni toxtitish, xitaylashturush hemde mejburiy yosunda xitay til-yéziqini omumlashturushni toxtitish.

Halbuki, bu telepler xelq'ara belgilimilerge tamamen uyghun kélidighan shundaqla chet'ellerdiki köpligen aptonomiyilik rayonlarda alliqachan emeliyleshtürülgen telepler bolsimu,biraq xitay kommunistik hakimiyiti Uyghurlarning bu teleplirige qanliq basturush bilen jawab qayturdi.

Gerche tarixni arqigha qayturush mumkin bolmisimu, eger 80-yillarda xu yawbangning Uyghur éli siyasiti heqiqeten emelge ashurulghan bolsa shundaqla Uyghurlarning yuqiriqi telepliri qana'etlendürülgen bolsa, bügünkidek qanliq toqunushlar yene yüz bérettimu dégen so'alni qoymay turalmaymiz.

Dalay lama 2005-yili 17-noyabir küni “Dunya géziti” muxbirining ziyaritini qobul qilghanda “Eger xu yawbang dawamliq hakimiyet béshida turghan bolsa, tibet mesilisi alliqachan hel bolup bolghan bolatti” dégen kishini oylanduridighan bir jümle sözni qilghan idi.

Muxbirimizning téléfon ziyaritini qobul qilghan gérmaniyediki öktichi ziyaliy lyaw tyenchi xanim dalay lamaning yuqiriqi sözini quwwetleydighanliqini bildürüp mundaq dédi:
“Xu yawbang milliy mesilide nahayiti aqilane teshebbuslarni otturigha qoyghan idi, shunga men dalay lama janablirining éytqanlirini quwwetleymen. Her qandaq bir millet üchün ularning diniy étiqadi muqeddestur. Xitay hakimiyitining Uyghurlarning diniy étiqadigha buzghunchiliq qilishini hergizmu qobul qilghili bolmaydu.”

“Xu yawbangning Uyghur éli siyasiti” namliq maqalining aptori nöwettiki Uyghur éli weziyitini tehlil qilip axirida mundaq dep yazidu:
“Zorawanliq siyasiti netijiside Uyghur élining weziyiti ongshiwalghusiz derijige bérip yetti.Eger künlerning biride xitayda heqiqiy démokratik tüzülme yolgha qoyulup, u zéminda yashawatqan Uyghur, qazaq, tun'gan qatarliq milletlerge öz teqdirini özi hel qilish hoquqi bérilse, tebi'iyki bu milletler musteqilliq yolini talliwalidu. Chünki, yigirme nechche yildin buyan yüz bériwatqan qanliq weqeler ulargha bundaq hakimiyet we xitaydin ibaret bundaq millet bilen birge yashashning hergiz mumkin emeslikini alliqachan ispatlap berdi.

Konilarda“Qoy yütkendin kéyin qotanni ongshisang kéchikip qalisen” dégen söz bar. Eger xitayning hakimiyet béshidikiler döletni parchilinip kétishtin ibaret halaket girdabidin saqlap qalmaqchi bolidiken, waqtida ésini tépip, xu yawbangning milletler siyasiti yoligha qaytip kélishi kérek. Chünki, Uyghurlarni basturush arqiliq bu zéminni saqlap qalghili bolmaydu.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.