Чәтәлгә қачқан уйғурлар һәқиқәтән “хәлқара җиһад һәрикити” гә қатнишишқа кетиватамду?

Мухбиримиз әркин
2014.09.18
malayshiya-uyghur-panahliq-tutqun.jpg Малайшияда тутқун қилинған уйғур мусапирлар. 2014-Йили март.
dailysabah.com

Чаршәнбә күни, 4 нәпәр уйғур хитайниң йүннән өлкисидики бир сот мәһкимиси тәрипидин террорлуқ билән әйиблинип, 10 йилдин 20 йилға қәдәр қамаққа һөкүм қилинди. Мәһкумларниң 2 нәпири “хәлқара җиһад һәрикитигә қатнашмақчи” дәп әйибләнгән. Хитай ахбаратиниң ашкарилишичә, бу икки мәһкум йүннән арқилиқ чәтәлгә чиқип кәтмәкчи болғанда қолға чүшүп қалған.

Бу, хитайниң чәтәлгә қачқан уйғурларни тунҗи қетим хәлқара җиһад һәрикитигә бағлиши әмәс. У илгири тайландтики уйғур мусапирлирини сүрийәгә берип җиһадқа қатнашмақчи, дәп әйиблигән. У йәнә, өткән шәнбә күни һиндонезийәдә тутуп қелинған 4 нәпәр уйғурниң хәлқара террорлуқ гуруһлар билән алақисини тәкшүрүватқанлиқини билдүрүп, уларниң ирақ-шам ислам дөлити (ISIS)  билән алақиси барлиқини чәткә қақмайдиғанлиқини илгири сүргән иди.

Хитай һөкүмити америка башчилиқидики ирақ-шам ислам дөлитигә қарши хәлқара иттипаққа һесдашлиқ қиливатқан мәзгилдә йүз бәргән бу әһваллар, уйғур тәшкилатлириниң диққитини қозғап, уларда хитайниң ирақ-шам ислам дөлитигә қарши туруш һәрикитини уйғурларни бастуруш болупму чәтәлдики уйғур мусапирлирини қайтуруп кетиш үчүн козир қилип қоллиниш әндишисини күчәйтти.

Рабийә қадир ханим, бу йил ноябирда хитайни зиярәт қилидиған америка президенти обамани хитайниң бу һәрикәтни суйиистемал қилишиға йол қоймаслиққа чақирди.

У мундақ деди: хитай һөкүмити бизниң нормал диний етиқадимиз, мәдәнийитимиз, тинчлиқ билән елип барған паалийәтлиримизни чәкләш арқилиқ уйғур хәлқидин мушундақ бир гуруппини пәйда қилиш арқилиқ пүтүн дуняниң алдида бастуруп түгитиш, бу хитайниң сиясий истратегийәси. Хитай уйғурларни бастуруш, үмидсизләндүрүш, йол бәрмәслик вә тутқун қилиш, уйғурларни өч елиш идийисигә әкелиш, гаңгиритип қоюш вә охшимиған усулларни қоллиниш арқилиқ мушундақ бир гуруппини тартип чиқарди. Демәк, буниң оттуриға чиқишиниң қандақ арқа көрүнүши барлиқини, обама мәмурийити, америка һөкүмити, ғәрб вә пүтүн дуня билиду. Улар буниңға хитай ойлиғандәк муамилә қилмайду, мән буниң арқа көрүнүшигә қарап, уйғурлар дуч келиватқан мәсилиләргә қарап, сәзгүрлүк билән муамилә қилиду, дәп ойлаймән һәм биз обама һөкүмитигә бу тоғрулуқ хәт тәйярлаватимиз.

Америка ахбарат васитилириниң хәвәр қилишичә, нөвәттә, уйғур мәсилиси хәлқара җиһад һәрикитиниң диққитини қозғиған.

“вашингтон почта гезити” ниң пәйшәнбә күнлүк санидики “хитай мәмликәт ичи вә сиртида җиһадчиларниң тәһдитигә дуч кәлди” сәрләвһилик мақалида, хитай һазирқи бастуруш сияситини давамлиқ йолға қойса, бу уйғурларни радикаллаштуруп, хәлқара җиһад һәрикитигә қизиқидиған уйғурларниң көпийидиғанлиқини илгири сүргән. Мақалида, уйғурларниң һоқуқи, мәдәнийити, миллий туйғусиниң шиддәтлик бастурулуши чоңқур наразилиқ пәйда қилғанлиқини тәкитләп, лекин хитайниң һазирқи диний етиқадни аҗизлитиш, аяллар һиҗап тақашни, оқуғучилар мәсчиткә киришни чәкләш тәдбири, уйғурларниң техиму қаттиқ ғәзипини қозғайдиғанлиқини билдүргән.

Мақалида, пакистанлиқ журналист, “җиһад: милитант исламниң оттура асияда баш көтүрүши” намлиқ китабниң аптори әхмәт рәшидиниң сөзини нәқил кәлтүрүп, шинҗаңдики асаслиқ наразилиқ пикир еқими -хитайға қарши милләтчилик пикир еқими. Бирақ хитай өзиниң сияситини өзгәртмисә, уйғур җәмийитиниң асаси еқими милләтчилик билән қалмайду, улар радикаллишиши мумкин, дегән.

“вашингтон почта гезити” ниң мақалисидә, ирақ‏-шам ислам дөлитиниң рәһбири абу бәкр әл-бағдадиниң бу йил 7 ‏-айда мосул шәһиридә сөзлигән бир қетимлиқ тәблиғидә, мусулманлар зулум чекиватқан дөләтләрни санап келип, хитайни тилға алғанлиқини, бу, йәр шари җиһад һәрикитиниң уйғурларға қизиқиватқанлиқиниң бешарити икәнликини илгири сүргән.

Лекин америкида олтурушлуқ мустәқил паалийәтчи, вәзийәт анализчиси мәмәт тохти әпәндиниң қаришичә, уйғурларниң бу хил һәрикәтләргә қарита наһайити сәзгүр болуши керәкликини билдүрди. У, хитайниң қошна әлләргә қечип чиққан уйғур мусапирлирини ирақ яки сүрийәгә берип җиһад қилмақчи, дегән баһанә көрситип, қайтуруп кетишкә тиришиватқанлиқини билдүрди.

У мундақ деди: шуни унтумаслиқ керәк һазир мушу ирақ-шам ислам дөлити, дегән тәшкилатта уйғурларниң болуп қелиши уйғурларниң өзиниң  мәнпәәтигә хилап. Чүнки, икки һәптә бурун тайландтики бир әмәлдарниң баянатида- тайландта тутуп турулуватқан 4-5 йүздәк уйғур бар‏- хитай бу уйғурларниң һәммиси сүрийәгә баридикән, сүрийәгә берип җиһадқа қатнишидикән, дегән. Бу мақалә “ню-йорк вақт” гезитидә елан қилинди. Демәкки, хитай буни базарға селиватиду. Чәтәлгә чиққан уйғурларниң һәммиси шу тәрәпкә бариду, шуңа, бизгә қайтуруп беришиңлар керәк, дәп.

“террорлуқ тәшкилатиға қатнишиш, қанунсиз партлатқуч ясаш, террорлуқ гумандарлириға ятақ, пул ярдәм қилиш” билән әйибләнгән мәһкумларниң сот җәряни, уларниң адвокат тәклип қилалиған-қилалмиғанлиқи мәлум әмәс.

Лекин хитай ахбаратиниң ашкарилишичә, мәһкумлар һөкүмгә наразилиқ билдүрүп, юқири сот мәһкимисигә әрз қилидиғанлиқини билдүргән. Мәһкимә мәһкумлардин иккийләнниң “чәтәлдики террорлуқ гуруһларға қатнашмақчи болғанлиқи” ни илгири сүргән болсиму, бирақ шинхуа агентлиқиниң хәвиридә уларниң қайси дөләткә берип, “террорлуқ гуруһи” ға қатнашмақчи болғанлиқи тилға елинмиған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.