“Ot ketti”mu yaki ...

Bérlindin obzorchimiz ablet semet teyyarlidi
2023.12.22
Ürümchining oti pütün xitaygha tutashti
Yettesu

Biz bu yil, yeni 2023-yili ürümchide öz öylirige nezerbend qilin'ghan chong-kichik 49 Uyghurning tirik köyüp ketkenlikining bir yilliqini xatiriliduq. Xitay hökümiti sirtidin qulupliwetken ishiklerge özini urup, eng axirqi tiniqliridin ayrilghan bigunah insanlargha yardem qilish héchkimning qolidin kelmidi.

Shepisiz hem shekilsiz tutashqan otning pelekke yetken yalquni öz öyige qamalghan, shuningdek chidighusiz köyük azabida paniy alemdin xoshlishishtin burun eng axirqi küchini yighip tépcheklewatqan balilarni, köyüwatqan ottinmu köprek perzent otida yénip, özini tamdin tamgha, yerdin yerge étip otni öchürüshke intiliwatqan anilarni dunyagha körsetti. Ene shu ot kündüzdek yorutuwetken qarliq kéche asminida eks sada peyda qilip yighlawatqan, ingrawatqan, yalwuruwatqan awazlarni dunyagha anglatti. Ishik bosughilirigha qéqilghan tömür qozuqlar sughurulup, kishiler öylerge kirgende közge chéliqqini chuchula bolup ketken jansiz bedenlerla boldi.

Uyghurlar topliship olturaqlashqan “Jishiyangyüen” ahaliler olturaq rayonidiki bir binagha ot kétip, ot öchürüsh mashiniliri ot ketken binagha yéqinlishalmighan we su shilankilirimu ot köyüwatqan qewetlerge ulishalmighan körünüsh. 2022-Yili 24-noyabir, ürümchi.
Uyghurlar topliship olturaqlashqan “Jishiyangyüen” ahaliler olturaq rayonidiki bir binagha ot kétip, ot öchürüsh mashiniliri ot ketken binagha yéqinlishalmighan we su shilankilirimu ot köyüwatqan qewetlerge ulishalmighan körünüsh. 2022-Yili 24-noyabir, ürümchi.
AP

Ot-Uyghurlar nahayiti uzun zamanlar burun, jümlidin shamanizmgha étiqad qilghan waqittin béri ulughlap kéliwatqan, özlirining yaxshi tilek we arzu armanliri bilen, shuningdek örp-adetliri bilen birleshtürüp qedirlep kéliwatqan bir alahide madda. Tarixta Uyghur tilida “Yéngi kün” dep atalghan “Newruz bayrimi” ni ot yéqip kütüwélip, tebi'etning oyghan'ghanliqini we yéngi yilning bashlan'ghanliqini tebrikligen. Türk medeniyitide ot herqachan küchke, shuningdek illighanda méhri-muhebbetke simwol qilinidu. Rohiy we jismaniy jehettiki pakizliqqa sélishturulidu. Shunga türkiy tilliq xelqlerning hemmiside otni mezmun qilghan meseller we riwayetler nahayiti köp. Shu qatarda yéngi toy qilghan qizni gilemge olturghuzup, gülxan üstidin ötküzüsh, ulugh ayem kéchiliri ot yéqip “Barat köydi” tentenisi qilishni bularning misalliri, déyish mumkin.

Otni ulughlash adetlirini hazirghiche yashitip kelgen Uyghurlarda ottin paydilinip yaki otni wasite qilip turup bir birige ziyan sélish aditi yoq. Biz yiraq qedimki tarixta qaysi sheherni yaki bostanliqni qaysi waqitta qaysi tajawuzchilarning ot qoyup köydürgenliki heqqidiki uzun tarixqa emes, belki 1759-yilidin buyan Uyghur diyarini öz mustemlikisige aylanduruwalghan hökümranlarning ot bilen qilghan ziyankeshlikliridin ésimizde qalghanlirini sanisaqmu Uyghurlar bilen mustemlikichiler arisida ot bilen munasiwetlik qarashlarda qandaq perqlerning barliqini téximu éniq biliwalimiz.

Natiwan we tenha qiz nuzugumni tutush üchün pütün qomushluqqa ot qoyghan bu xil illetler, 1878-yili qanxor zo zungtang eskerliri urushta qollan'ghan ot pürküydighan zembirekler bilen dawamlashqan. Zo zungtanggha egiship Uyghur diyarigha kélip, xojayin we sodigerlerge aylan'ghan shenshilik xitaylarning tyenjinlik xitaylardin bazar talishishi 1910-yili ürümchi chong köwrük (dashizi) tiki dukanlargha ot qoyuwétishide yene bir qétim namayan bolghan.

1937-Yili 5-ayning 30-küni “Shinjang padishahi” dep nam alghan shéng shisey we sowét jallatliri muhemmet éli tewpiq we qutluq shewqidek Uyghur serxilliridin 150 kishi qamalghan qeshqer yawagh türmisige ot qoyup köydürgenliride ularning insan qélipidin chiqqan rezillikliri téximu ashkara bolghan. 1949-Yilidin kéyin ot apetliri u qeder köpeydiki, künde nechche qétim nechche yerge ot ketkenlikini saniyalmaydighan bolduq. Shundaq yéngi “Otta köydürüshler” ijad qilinip, Uyghur diniy étiqadining enggüshteri bolghan “Qur'an kerim” , hedis we bashqa etiwarliq kitablar öy-öylerdin yighiwélinip otqa tashlan'ghinida xelq jan alghuchi ezra'illarni bu dunyadila körgendek boldi. Beziler hetta özini alliqachan dozaxqa tashlan'ghandek hés qildi.

Ot ketti! yene ot ketti! … bir, ikki dep bashliduq. Emma hazir qanchinchi qétim ot ketkenlikinimu saniyalmaydighan bolduq. Yurtning qaysi yéride ehwal yaxshilansa shu yerge ot kétidighan bu tertipmu buzulup, xalighan yerge, xalighan waqitta hem xalighan shara'itta ot kétiwéridighan boldi.

1949-Yilidin bashlap her xil islahat we türlük inqilab namidiki siyasiy boran-chapqunlar arisida hérip-charchighan bichare xelq bu otlarning beziliride shu otning ichide köyüp kawap boldi, beziliride barliq bisatidin ayrilip otning téshida köyüp hali xarab boldi.

1980-Yillarning bashlirida bir nechche yil jahan bir az ongshalghandek qiliwidi, bir qisim Uyghurlar birdinla janlinip qaldi. Beziler hetta xitayning ichki ölkilirige bérip, tijaret bilen xélila hallinipmu qaldi. Emdi jahan ongshalghan bolsa kérek, dep turuwidi, birdinla yene ot ketti. 1986-Yili 7-ayning 18-küni jimjit yaz kechlirining biride atushning yekke tijaretchiler bazirigha ot ketti. Sheherning otturisidiki “Shangxey baziri” da pelekke yetken ot yalquni nechche minglighan tijaretchilerning ötne-yérim qilip achqan dukanliridiki mallarni bir kéchidila külge aylanduruwetti. Etisi dukan igiliri bazargha kelginide ularni kütüp turghini köygen mallirining külliri, déweylep turghan qerz we axirigha köz yetmes köngülsizlik boldi. “Otni kimning we néme sewebtin qoyghanliqini bilmigen” aq köngül atush xelqi weqe yüz bergen waqitning aldida atushtiki xitay armiyesi 11-etritidiki eskerlerning yük mashiniliri bilen soda bazirigha kechliri topliship kélip qimmet bahaliq mallarni oghrilap ketkinini éniqlap chiqqan, hetta ularni tutup shermende qilghan turuqluq shundaq kéchilerning biride kötürülgen otni kimning qoyup bergenlikini rastinla bilmey qalamdu? ! epsuski, ot ichide delil-ispatlarning izlirimu köyüp yoqalghachqa xelq bu heqte héchnerse déyelmidi.

1991-Yili sowét ittipaqining parchilinishi we qérindash milletlerning öz döletlirige érishishi Uyghurlargha chong ilham boldi. Derhal yol tépip u döletlerge bérip tijaret qilghan Uyghurlar qisqa waqit ichidila zor miqdarda paydigha ériship, obdanla hallinip qaldi. Yene dawamliq yol échip uzun yillar burun ejdadliri bérip tijaret qilghan moskwa we istanbul yollirinimu échiwélishti. Qazaqistan, özbékistan we qirghizistanlarda mexsus Uyghur bazarliri échildi we u döletlerdiki nechche minglighan, hetta on minglighan kishilerge ish pursiti yaritip berdi. Öz qérindashlirining erkin hayatidin ilham hem küch alghan Uyghurlar arisida 2000-yilidin bashlap Uyghur milliy oyghinishi we erkinlik teshwiqati ewj aldi. Xitay hökümiti bu yéngiliqning peyda bolushigha sewebchi bolghanlarni we qollighuchilarni ene shu bazardiki tijaretchiler, dep qaridi. Shundaqla her xil usullar bilen ularni tosushqa urundi. Axirida yene “Ot ketti” . 2004-Yili 4-ayning 16-küni deslep bishkektiki torbaza baziridiki Uyghurlarning dukanlirigha ot ketti. 2010-Yili 10-ayning 3-küni turpan “Yéngi tereqqiyat soda sariyi” gha ot ketti. Hökümetning bu ishlargha étibar qilmasliqtek siyasitidin renjigen xelq qozghilip hökümet binasi aldida namayish qiliwidi, hökümet ularni qattiq qolluq bilen basturdi.

2013-Yili 11-ayning 17-küni yene bir soghuq seherde almatadiki baraxolka bazirigha “Ot ketti” . Nurghunlighan Uyghur tijaretchiler bir kündila bar desmisidin toluq ayrildi. Qerz patqiqigha geden'giche patqanliri bu yernimu tashlap téximu yiraqlargha sergerdan bolup kétishti. Shu yillardin bashlap Uyghur diyarining hemmila yéride bir-biri bilen besliship ot kétishke bashlidi. 2012-Yili atush topa tagh, turpan we xotende, 2013-yili yene xotende “Ot ketti” . Uningdin bashqa yene ürümchi tengritagh meschiti we meschit binasi bilen qoshup sélin'ghan soda merkizige ot kétishler emeliyette yüz bergen apetlerning nahayiti az bir qismi.

 “Ot ketti” hadisisi Uyghur bazarliri bilenla cheklinip qalmidi. Kéyinki waqitlardiki bu “Ot” tarixiy yerlerge, menzirilik taghlargha hem baghlarghimu tutashti. 2011-Yili 9-ayning 13-künidin 20-künigiche “Altun taghliq, kümüsh suluq” altay ormanlirida yette kün toxtimastin köygen ot we 2020-yili 7-ayda tuyuqsiz ot ketken ili yolidiki kengsay (gozigo) ormanliri bu yerlerni burun birer qétim ziyaret qilish pursitige ige bolalmighanlarni neqeder échinduridighanliqini til bilen teswirlep bolghili bolmaydu. Ot kétip uzaq ötmey boshighan yerlerge köchüp kelgen xitay köchmenlirige sélin'ghan öy jaylar, kengsay jirasigha sélin'ghan heywetlik köwrük bu sirliq otlarning néme sewebtin ketkenliki we otni kimning yaqqanliqi heqqide küchlük gumanlarni we qiyaslarni otturigha chiqardi.

Uyghur örp-adet we medeniyet hayatigha natonush bolghan “Ot ketti” qilmishliri xitay hökümitining Uyghur diyarida yolgha qoyuluwatqan qirghinchiliq jinayetliride qolliniliwatqan usulliridin biri. Eger ular bu zéminning heqliq igiliri bolsa idi, u zéminni söygen, asrighan we xelqini qedirligen bolatti. Bu ot kétishlerning beziliri mustemlikichilerning rehimsiz xaraktérini ipadilise, beziliri pütünley öz menpe'etini chiqish qilip tüzülgen qanunlarning heqiqiy mahiyitini, yene beziliri bolsa Uyghur millitini yoqitish arzusining neqeder küchlüklükini ashkara körsitip béridu.

*** Bu obzordiki köz qarashlar peqetla aptorgha xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.