Qazaqistanliq mutexessisler özbékistanning kélechek weziyiti heqqide toxtaldi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2016.09.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Islam-Kerimof-we-Medwedew-ottura-Asiya-305.jpg Rusiye bash ministiri médwédéw tashkentni ziyaret qilghanda islam kérimof bilen söhbetlishiwatqan körünüshlerdin biri. 2009-Yili 23-yanwarda, tashkent.
AFP Photo

Özbékistan prézidénti islam kerimofning alemdin ötüsh munasiwiti bilen ammiwi axbarat wasitiliride her xil mezmundiki maqalilerning élan qilinishi dawam qilmaqta.

Yéqinqi waqitning özidila peqet rusiyening “Moskowskiy komsomoléts”, “Nézawisimaya gazéta”, “Istratégiyilik medeniyet fondi”, “Kommérsant”, “Wzglyad” qatarliq tor betliride azhdar kurtofning “Islam kerimoftin kéyinki hayat”, zurab todu'aning “Islam kerimof dewri tamamlandi”, wiktoriya panfilowaning “Özbékistan merkiziy asiyadiki küchning merkizi bolup qalidu”, andréy uwarofning “Kerimof dewri: tamamlinish yaki dawamlishish”, stanislaf borzyakofning “Islam kerimofning ölümi éghir aqiwetlerge élip kélidu”, maksim yusinning “Islam kerimofning ölümi özbékistan we rayon'gha qandaq xewp tughduridu?” dégen'ge oxshash maqaliliri élan qilin'ghan idi. Ularda kelgüsi prézidéntning kim bolush éhtimalliqi, elde démokratiye, söz erkinlikining rawajlinishi, özbékistanning ichki we tashqi siyasiti, “Islamchi” heriketlerning bash kötürüshi, i. Kerimof ewladlirining ehwali, chégra talash-tartishliri we bashqimu mesililer heqqide xilmu-xil pikirler, qarashlar otturigha qoyulghan. Mesilen, a. Kurtof öz maqaliside özbékistanda payda élip kélidighan sahelerni bölüsh we öz tesir da'irisini kücheytish meqsitide da'im qebililer ara küreshning élip bérilghanliqi hem emdi bu küreshning qattiq bir toqunushlargha yaki qalaymiqanliqlargha élip kélishige héchqandaq bir asas yoq ikenlikini, i. Kerimofning ornigha kélidighan prézidéntning ilgiriki siyasetni qet'iy türde dawam qilish éhtimalliqining barliqini ilgiri süridu.

Emdi z. Todu'a i. Kerimofning özidin kéyin uning ishini dawamlashturidighan shexslerni teyyarlap qoyghanliqini, shuning üchün memlikettiki hemde pütünley merkiziy asiyadiki muqimliq üchün ensireshning orunsiz ikenlikini bildürse, w. Panfilowa i. Kerimof qurghan sistémini qayta özgertishning ongay ish emeslikini, biwasite özbékistan we rusiye otturisidiki alaqilerning ilgirikidekla qalidighanliqini, memliketni sirttin démokratiyeleshtürüsh urunushliri bolsimu, emma ularning birer netije bermeydighanliqini otturigha qoyghan.

I. Kerimofning wapatidin kéyinki özbékistandiki ehwal heqqide qazaqistanliq mutexessisler néme deydu?

“Libérti” jem'iyetlik fondining prézidénti ghalim agélé'u'ofning pikriche, özbékistan aldida turghan muhim mesililerning biri qoshna qirghizistan we tajikistan bilen bolghan chégra mesilisi bolup, bu téz arida hel qilinmaydighan bolsa, u éghir aqiwetlerge élip kélishi mumkin. Shuning üchün mubada özbékistan bu mesilini heqiqiy diplomatiyilik yol bilen hel qilsa, uning merkiziy asiyadiki abruyi xéli derijide ösidu. U i. Kerimofning ichki siyasitige toxtilip, mundaq dédi: “Islam abdughéni oghli kerimof memliketning ichki siyasitide élip barghan uning iqtisadini kötürüsh, ahale sanini köpeytish we bashqimu ishliri, elwette, özbékistan hayatida ijabiy rolini oynaydighan bolidu. Yene bir muhim mesile idé'ologiyedur. Öz waqtida özbékistandin köpligen ahale öz meyli bilen emes, belki ish izdep sirtqa chiqip kétishke mejbur bolghan. Shundaqla hökümet, bolupmu bashqiche pikir qilghuchilarni qattiq basturghan idi. Mushuning barliqi ötmüshte qélishi lazim. Emdi textke kim kelmisun, özbékistanning ilgiriki siyasiti özgiridu, dep ümid qilimen.”

Siyasetshunas rasul jumali hazir bu heqte türlük pikirlerning éytiliwatqanliqini, özbékistan uzundin buyan yépiq memliket bolghanliqtin bügünki künde uningda némilerning yüz bériwatqanliqi heqqide birer pikir éytishning ongay emeslikini tekitlidi. U qazaqistanda bu heqte peqet omumiy éytiliwatqan texminler asasidila birer pikir qilish mumkinlikini, mesilen, i. Kerimofning wapati heqqide bir-birige qarimu-qarshi pikirlerning éytilishi hem buning resmiy wekiller teripidin birdek iqrar qilinishi, birdek inkar qilinishi, ene shuning yarqin ispati ikenlikini, köpligen mesililerning ochuq éytilmay kélishining eldiki ümidsizlikning, ishenchsizlikning bir belgisi ikenlikini ilgiri sürüp, mundaq dédi: “Shawket mirziyayéfning sowét en'enisi boyiche depne qilish komissiyisining re'isi bolup belgilinishi, méning oyumche, köp nersini aydinglashtursa kérek. Belkim, kélechek prézidént shuning bolush éhtimalliqi bardur. Démokratiyeni, xelq pikrini hésabqa almay, peqet aqsöngeklerning bu mesilini hel qilishi mushundaq ehwalning körsetküchisi. Sowét zamanidimu depne qilish komissiyisini kim bashqursa, shu memliket rehberlikige saylinatti. Méning oyumche, qeghez bétide hazir elni üch ay mabeynide parlamént aliy kéngishining rehbiri bashquridu, qalghan ishlar aldin'ala pilanlan'ghandek mangidu. Amma emeliyette bu mesile hel qilinip bolghan.”

Siyasetshunas qehriman ghojamberdi aldi bilen i. Kerimof a'ilisige teziye bildürüp, mundaq dédi: “25 Yil boldi, yéngi özbék döliti shekillendi. Uni tikligen i. Kerimof. Shuning bilen i. Kerimofning wapati bilen uning dewri tügidi dések bolidu. Amma hazirqi ottura asiya tarixida 31 milyon nopusi bilen yéngi, muqim, turaqliq bir özbék döliti shekillendi. Ilgiri özbékistanda 15-16 milyon nopus bar idi. Bu i. Kerimofning chong utuqi. U küchlük, merkezleshken dölet qurdi. Uning sirtqi körünüshide bezi démokratiyilik körünüshler bar.”

Uning pikriche, ottura asiyadiki eng chong ishsizliq özbékistanda bolup, peqet rusiyegila bir yérim milyon özbékistan puqrasi ish izdep kelgen. Ikkinchidin, eldiki namratliq. Üchinchidin, yépiq iqtisadiy tüzüm mewjut bolup, kelgüsi hökümet omumen iqtisadiy islahatlarni élip bérishi hajettur. Tashqi siyasette bolsa, özbékistan chong, gholluq döletler bilen yaxshi bolush, emma bekmu yéqinliship ketmeslik siyasitini yürgüzüp kelmekte.

Q. Ghojamberdi shundaqla kelgüsi memliket rehbiri mesilisige toxtilip, mundaq dédi: “Éniqki, i. Kerimof bilen bille 20 yildin buyan hökümet re'isi bolup ishlep kéliwatqan shawket mirziyayéf bolidu. Özbékistanda sh. Mirziyayéf kelse, tashqi we ichki siyaset héchqandaq özgermeydu.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.