“хитай-пакистан иқтисад каридори” пакистанни хитайниң мустәмликисигә айландуруп қоямду?

Мухбиримиз ирадә
2017.06.14
shi-jinping-pakistan-lozinka.jpg Хитай рәиси ши җинпиң пакистанға бериш һарпилирида, уни күтүвелиш үчүн есилған лозунка. 2015-18-Апрел, пакистан.
AFP

Хитай-пакистан иқтисадий каридори хитай рәиси ши җинпиң оттуриға қойған “йеңи йипәк йоли” қурулушиниң бир қисми болуп, у уйғур елиниң қәшқәр шәһири билән пакистанниң гвадар портини туташтурушни өз ичигә алиду. Хитай даирилири бу қурулушқа 46 милярд доллар мәбләғ салидиғанлиқини җакарлап иш башлиған. Бундақ зор мәбләғ пакистан һөкүмитини қаттиқ җәлп қиливатқан болсиму, бир қисим көзәткүчиләр бу иқтисад каридориниң пакистанни хитайниң мустәмликисигә айландуруп қойидиғанлиқини агаһландурмақта.

3000 Километир узунлуқтики хитай-пакистан иқтисадий каридори уйғур елиниң қәшқәр шәһири билән пакистанниң гвадар портини таш йол, төмүрйол вә нефит туруба йоли арқилиқ бағлашни өз ичигә алидиған болуп, нөвәттә бу каридор үстидики ташйол қурулушлири җиддий елип берилмақта. Пакистан баш министири наваз шериф илгири бу иқтисад каридори тоғрисида қилған сөзидә, бу каридорни пакистанниң келәчики дәп тәриплигән иди. Һалбуки, пакистандики бир қисим зиялийлар һөкүмәтни тәнқид қилип, уларниң пакистанни мунқәрзлик йолиға әп меңиватқанлиқини билдүргән.

Бүгүн, “бенгал вақти” гезитидә елан қилинған бир хәвәрдин қариғанда, пакистандики даңлиқ зиялийлардин һесаблинидиған вә коломбийә вә карачи университетлириниң сиясий иқтисадшунаслиқ пәнлири бойичә тәклиплик профессори әкбәр зәиди “хитай пакистанни елип болдиму” дегән мавзуда ечилған бир мулаһизә йиғинида бәргән доклатида сөз қилип, хитай-пакистан иқтисад каридори ишқа киришкән тәқдирдә пакистан хитайниң мустәмликисигә айлинип қалидиғанлиқини ейтқан. У сөзидә “хитай-пакистан иқтисадий каридори әң көп тилға елиниватқан әмма көпчиликкә әң қараңғу бир чәтәл қурулуши. Бу әлвәттә наһайити муһим бир қурулуш әмма у бизниң рәһбәрлиримиз ойлиғандәк болмайду. Әксичә у пакистанни қуллаштуруп, игилик һоқуқини нәзәрдин сақит қилиду” дегән вә пакистан һөкүмитини тәнқидләп, пакистан рәһбәрлириниң пакистанни қуллуққа елип кетиватқанлиқини илгири сүргән.

Биз юқиридики бу пакистанлиқ мутәхәссисниң сөзлиригә қарита көз қаришини елиш үчүн түркийә һаҗәттәпә университети оқутқучиси, доктор әркин әкрәм әпәндини зиярәт қилдуқ. У юқиридики мутәхәссисниң әндишилириниң орунлуқлиқини билдүрди.

“бенгал вақти ”гезитидики хәвәрдин қариғанда бу пакистанлиқ тәтқиқатчи сөзидә пакистан-хитай иқтисадий мунасивәтлириниң бу дәриҗидә қоюқлишишиниң ақивәттә пакистанниң өз алдиға сиясәт бәлгилишигиму тәсир көрситидиғанлиқини ейтқан. У мундақ дегән: “бу қурулуштики әң хәтәрлик амил болса пакистанниң ташқи сиясәтлири болупму һиндистан билән болған мунасивәтлири хитай тәрипидин бәлгилиниши мумкин. Чүнки, пакистанниң хитайға вә бу иқтисадий каридорға болған мәптунлуқи пакистанниң һиндистан билән болған мунасивәтлирини йеқинлаштурушиға тосқунлуқ қилиду. Әгәр пакистан билән һиндистанниң йеқинлишиши хитайниң мәнпәитигә тоғра келип қалса андин хитай буниңға йол қойиду. Ундақ болмайдикән, хитайдин бундақ җиқ пул елип хитайниң башқурушиға өтүп кетиватқан бир пакистан һиндистан билән болған һәмкарлиқини ашуруш йолида басқан һәрбир қәдимидә уттуриду”

Әркин әкрәм әпәнди пакистан һөкүмитиниң һазирму бәзи мәсилиләрдә хитайниң еғзиға қарайдиған болуп қалғанлиқини билдүрди.

Хитай һөкүмитиниң райондики хәвпсизлик риқабәтлиригә қаримай пакистанға 46 милярд доллар мәбләғ селиши көзәткүчиләрниң диққитини қозғиған һәм шундақла бу мәбләғниң пакистанға әп келидиған пайдиси һәққидиму охшимиған муназириләрни шәкилләндүргән. Әлвәттә пакистан һөкүмәт даирилири бу қурулушниң пакистанлиқларға сода вә иш пурсити яритип, пакистандики намратлиқни азайтидиғанлиқини илгири сүрсиму, юқиридики пакистанлиқ иқтисадшунас әкбәр заиди бу мәнпәәтниң вақитлиқлиқини илгири сүргән. У бу иқтисадий мәнпәәтниң вақитлиқлиқини ейтип “пакистан хитайниң асасий қурулуш вә қатнаш-транспорт қурулушлириға селиватқан мәбләғлиридин вақитлиқ пайда елиши мумкин. Бәлким азрақ иш имканлириму яритилиши мумкин. Әмма биз хитай мәблиғидин сөз ачқанда сириланка, таҗикистан вә африқадики бәзи дөләтләрниң қандақ мунқәрз болғанлиқини унтуп қалмаслиқимиз керәк. Бу дөләтләр хитайға қәрзини төләш үчүн өзлириниң бир қисим земинлирини хитайға беришкә мәҗбур болди. Җүмлидин, бизниң пакистандин әнсирәш үчүн йетәрлик сәвәблиримиз бар” дегән.

У, хитай-пакистан иқтисад каридоридики иш пиланлириниң һәммисиниң пакистанниң йәрлик ширкәтлири билән һечқандақ алақиси болмиған хитай ширкәтлиригә өткүзүп берилиши һәтта хам материялларниңму йәрлик ишләпчиқарғучилардин елинмаслиқи мумкинлики һәққидә бир қисим учурларниң ашкарилиниватқанлиқини ейтип, “бу хитай ширкәтлири алаһидә имтиязлардин бәһримән болиду, әмма бу имтиязлар пакистан ширкәтлиригә йоқ, униң үстигә бу каридор қурулуши үчүн өй-маканлиридин көчүрүветилгән онлиған-миңлиған адәмгиму немә болидиғанлиқи ениқ әмәс” дегән.

Америка вашингтон университетиниң профессори шан робертс әпәнди болса бундақ иқтисадий пиланларда йәрликләрни өз ичигә алмай туруп иш қилишни хәтәрлик, дәп көрсәтти. У мундақ деди: “хитай һөкүмити һазирғичә мушуниңға охшаш тәрәққият сиясәтлиридә асасән йәрликләрни өз ичигә алмай туруп иш қилип кәлгән. Мәнчә бу хәтәрлик позитсийә. Тәрәққият әлвәттә иқтисадий җәһәттин зорийишни елип келиду. Әмма у охшаш вақитта райондики омумий вәзийәтни өзгәртиш билән биргә, нурғун кишиниң өй-маканлиридин көчүшиниму кәлтүрүп чиқириду. Буниң һәм яхши тәрипи бар, һәм яман тәрипи бар. Шуңа хитай бундақ районларға мәбләғ салғанда чоқум һазирқи позитсийәсини өзгәртип, ақивәтни ойлишип туруп иш қилип вә йәрликләрни өз пиланлириға дахил қилиши керәк.”

Дәрвәқә, хитай-пакистан иқтисадий каридори үстигә җайлашқан балучистан районидики хәлқләр вә башқа гуруппилар земин мәсилиси вә муһит мәсилилири сәвәбидин хитай ширкәтлириниң бу йәрләрдә иш қилишиға нарази болған әһвалларму аллиқачан йүз беришкә башлиған иди. Биз кейинки программилиримизда мәзкур каридорниң хәвпсизлик мәсилилири үстидә мәлумат беримиз.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.