Pakit tekshürüsh: ürümchidiki ot apiti “Yuqumni nölge chüshürüsh” siyasiti bilen munasiwetlikmu? _ jaw lijyenning “Pitne tarqitip qara sürkesh” dégenliri rastmu?

Erkin asiya radiyosi xitay bölümining muxbiri ey ma
2022.12.02
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
pakit-tekshurush-zhao-lijian-1.jfif
Photo: RFA

Xata chüshenchige bashlash

Ürümchide 24-noyabir küni jan'gha zamin bolghan paji'elik ot apiti yüz bergendin kiyin, shu jaydiki yerlik ahalilerning bu weqe heqqidiki nurghunlighan shikayetliri torda tarqilishqa bashlidi. Uningda da'irilerning qattiq rewishte yolgha qoyghan yuqum qamali tedbirlirining ot ketken binadiki kishilerni qutquzush ishigha tosquluq peyda qilghanliqi heqqidiki shikayetler otturigha chiqqan idi. Ijtima'iy taratqulardiki bu shikayetler xelq ammisining qattiq ghezipini qozghap, ürümchining birqanchilighan meheliliridiki ahalilerning qamal tosaqlirini buzup tashlap kochilargha chiqip namayish qilishini hemde “Qamalni emeldin qaldurush”ni telep qilishini keltürüp chiqardi. Buninggha egishipla xitayning her qaysi jaylirida, hetta chet ellerde kochilargha chiqip kolléktip teziye bildürüsh we “Aq qeghez herikiti” arqiliq qarshiliq bildürüshtek bir qatar naraziliq heriketliri qanat yaydi.

Buninggha qarita xitay tashqiy ishlar ministérlikining bayanatchisi jaw lijyen inkas qayturup mundaq dédi: “Ijtima'iy taratqularda bir qisim yaman gherezlik küchler, bu qitimqi ot apitini yerlikning yuqumning aldini élish siyasiti bilen baghlawatidu. Ürümchi sheherlik hökümet alliqachan bu heqte muxbirlarni kütiwélish yighini ötküzüp, weqening heqiqiy ehwalini sherhiylidi, shundaqla bu heqtiki pitne-pasatlar we qara sürkeshlerge reddiye berdi.”

Yerlik hökümet da'irliri, ot aptide ölgen we yarilan'ghanlar bilen yuqumdin saqlinish qamal tedbirlirining munasiwiti yoqluqini bildürse, torda “Li jongké” dégen nam bilen inkas yazghan birsi, bu mesile heqqide munazire qozghap: “Ot apiti yüz bergen neq meydandiki sin körünüshliride yuquri awazda <‍ishikni ach> dep waqirighan awaz, ichki mongghulda yüz bergen weqediki awaz bilen opmu-oxshash, bularning kirishtürülgidin gumanim bar” dep yazghan.

Asiya pakit tekshürüsh tejirbixanisining analiz yürgüzüp bayqishiche, yuqumning aldini élish tedbirliri tüpeylidin kem dégende 5 kishi ot apiti yüz bergende öylirige solinip qalghan. Ular ishikni ichip özlirini qutquzushqa amalsiz qalghan, shundaqla ünümlük qutquzush yardimigimu irishelmey axirida qaza qilghan. Xitay hökümet da'irliri bu qétimliq weqening mes'uliyiti bilen hökümetning yuqumning aldini élish siyasiti otturisida héchqandaq baghlinishning yoqluqini körsitishke urun'ghan bolup, ular bu arqiliq hökümetning “Yuqumni nölge chüshürüsh” siyasitining toghrilighini aqlimaqchi bolghan.

Chongqur analiz

  11- Ayning 24 - küni kech sa'et 7 din 49 minut ötkende, ürümchi shehiri tengritagh rayonining jishyangyüen mehellisidiki égiz bir ahaliler olturaq binasida ot apiti yüz bergen. “Tengritagh tori” 11- ayning 26-küni diki xewer bérip, mezkur ot apitide 10 ademning ölgenligi, 9 ademning yarilan'ghanliqini bildürgen bolsimu, emma xitay hökümet taratquliri uningdin kiyin bu heqte yenimu ilgirlep uchur bermidi. Bu qétimliq paji'ening neq meydanda tartilghan sin körünüshlirining ijtima'iy taratqularda keng tarqilishi, “Yuqumni nölge chüshürüsh” halitide yashawatqan xitayni qattiq chöchütti. Ot apiti yüz bergendin kiyin, keng xelq ammisi qaza qilghanlargha teziye bildürüp, hökümetning chektin ashqan qamal tedbirlirige bolghan qarshiliqlirini tor dunyasidin kochilargha ilip chiqti. Bu heriket nahayiti tézla xitayning bashqa sheherlirige, hetta chet ellergimu kéngeydi. Naraziliq heriketliri barghanséri ‍Ewjige chiqip, namayishlarning mezmuni xitayning yuqumdin saqlinish siyasitige bolghan naraziliqtin, kompartiyige we uning rehbiri shi jinpinggha qarshi turushqa qarap yüzlendi.

11-Ayning 28- künidiki axbarat ilan qilish yighinida, xitay tashqiy ishlar ministirlikining bayanatchisi jaw lijyen Muxbirlarning so'allirigha Jawap bergen waqtida mundaq dédi: “Ijtima'iy taratqularda bir qisim yaman gherezlik küchler, bu qitimqi ot apitini yerlikning yuqumdin qoghdinish siyasitige baghlawatidu. Ürümchi sheherlik hökümet alliqachan bu heqte muxbirlarni kütiwélish yighini ötküzüp, weqening emeliy ehwalini sherhilidi, shundaqla bu heqtiki pitne-pasatlar we qara sürkeshlerge reddiye berdi.”

pakit-tekshurush-zhao-lijian-2.jpg

Jaw lijyen tashqiy ishlar ministirliqining muxbirlar yighinida, ot apitini yuqumgha taqabil turush siyasiti bilen baghlash “Pitne tarqitip qara sürkesh” deydu

Jaw lijyen tilgha alghan muxbirlarni kütiwélish yighini 11-ayning 26-küni ürümchi shehiride ötküzülgen 24 -noyabirdiki ot apitige alaqidar axbarat ilan qilish yighinidur. Bu yighinda ürümchi shehiri tengritagh rayonining bashliqi xemit memtimin, shu rayon tewesidiki herqaysi mehelle, ahaliler rayoni hem neq meydandiki ot öchürüsh we qutquzush xadimliridin qayta-qayta sürüshtürüsh arqiliq, olturaq rayonda ishiklerning tömür simlar arqiliq baghlap qoyulghan yaki taqiwétilgen ehwalning bolmighanliqini, binadiki öylerning ishikliri bilen herqaysi korpuslarning ishiklirining taqalmighanliqini iytqan idi. U yene: “ Ot ketken binaning herqaysiy qewetlirining chiqish ishiklirining tömür simlar bilen baghlap qoyulghanliqi körsitilgen tordiki süretler, kisip-ulan'ghan bolup, yaman gherezlik kishilerning ishidur.”

U yene 2022-yili 11-ayning 12-künidin bashlap weqe yüz bergen mehellining “Yuquri xeterlik rayon”din “Töwen xeterlik rayon”gha chüshürülgenligini éytqan. Arqidinla tengritagh rayonluq yuqumdin qoghdinish qomandanliq shtabining uniwérsal bahalishi arqiliq, mezkur mehellidiki ahalilerning 11-ayning 20-künidin bashlap, tertiplik halda binadin chüshüp mehelle da'iriside pa'aliyet qilsa bolidighanliqi toghriliq chiqirilghan belgilimining ijra qilin'ghanliqini tilgha alghan.

pakit-tekshurush-axbarat-elani-3.jpg

Ürümchi shehiri “24-Noyabir” Ot apiti weqesi axbarat élan qilish yighini Achidu

Del ashu muxbirlarni kütiwélish yighinida ürümchi sheherlik ot öchürüsh we qutquzush etritining bashliqi li wénshéng, ot apiti keltürüp chiqarghan ‍éghir derijidiki ölüm-yétim weqesining asasliq seweblirini mundaq töt nuqtigha yighinchaqlighan: “Ot ketken öydiki tok yolliri bilen tok menbesi ölchemge muwapiq emes؛ da'im yépiqliq turidighan ottin mudap'elinish ishiki yépilmighan؛ mehellining yolliri tar bolup, shexsiy mashinilar qalaymiqan toxtitip qoyulghan؛ ayrim ahalilerning özini qoghdash we öz-özini qutuldurush iqtidari ajiz.”

Shu küni kechtin 11-ayning 27-küni sehergiche, bir qisim shangxey sheher ahaliliri shangxeydiki “Ürümchi ottura yoli”gha yighilip, istixiyelik shekilde ürümchide yüz bergen ot apitining qurbanlirigha teziye bildürgen. Kiyinche bu pa'aliyet da'irilerning yuqum saqlinish üchün qollan'ghan qattiq qamal tedbirlirige qarita bir meydan qarshiliqqa aylan'ghan, hetta ochuq-ashkara halda xitay kompartiyisi we uning bash sékirtari shi jinpingni jawabkqarliqqa tartidighan yighilishqa aylan'ghan.

Xitayning bashqa jayliridimu mushuninggha oxshash ammiwi qarshiliq herketliri intayin tizlikte we üzlüksiz partlashqa bashlighan. Shuning bilen bir waqitta, merkezdin tartip yerlikkiche her derijilik hökümet organliri we taratqular, küchining biriche yuqumdin qoghdinish tedbirliri bilen ot apitining munasiwitini yoqqa chiqiridighan؛ ot ketken bina jaylashqan mehellidiki qéchish ighizlirining sün'iy halda tosuwétilgenlikidek torda tarqalghan sin körünüshlirini “Yalghan” chiqiridighan teshwiqatni bashlighan. Shuning bilen birge hökümet terep yene xelq arisidiki xususi taratqularning yardimi arqiliq, torlarda tarqilip yürgen “Asassiz uchurlar” ni köp nuqtidin aydinglashturush herikiti élip barghan.

“Ishikni échiwénglar” dégen awaz qandaqlarche “Yalghan”gha chiqirildi?

Xususi taratqu chong w léysilin (leqimi: léy aka sözleydu) torlarda nahayiti téz tarqalghan “Pitne-pasatni ret qilish” meqsitidiki “Shinjangdiki ot apitidiki yalghanlar we mish-mishlar” dégen yazmini ilan qilip, hökümetning yuqumdin qoghdinish tedbirliri bilen ot apitining munasiwiti yoqliqini delillimekchi bolghan: “Birinchidin, mehellidiki binalarning ishikliri quluplanmighan؛ ikkinchidin, weqe yüz bergende mehella <töwen xetirlik rayon> dep bikitilip, ahalilerning binadin chüshüshige ruxset bérilgen؛  üchinchidin, mehelle yolliri tar we qolaysiz bolup, ot öchürüsh mashinilirining nuqtigha yéqinlishishini tosqunluqqa uchritidighan mesililer mewjut”. Uningdin bashqa u yene munularni körsetken: “Sin körünüshliridiki ademning yürek - baghrini ézidighan <ishikni ichiwitinglar> dep qattiq warqirighan awazlargha kelsek, u ilgiri kökxotta yüz bergen weqede <ishikni ichiwitinglar> dep warqirighan awaz bilen opmu-oxshash”. “Bu ikki weqediki awazni késip-ulap biriktürüptu, némishqa shundaq qilghanliqini bilgili bolmaydu” (u yene bir hésawatida tarqatqan bu heqtiki yazmisida bu jümlini “Késip-ulap tehrirlesh mumkinchiligini chetke qéqishqa bolmaydu” dep özgertken). Léy silin yazmisida kishilerni ihtiyatchan bolushqa ündep mundaq dégen: “Chektin ashqan yuqumdin qoghdinish bir xil késellik, lékin hemme ishni yuqumdin qoghdinish tedbirlirige dönggep qoyushmu oxshashla tepekkür namratliqidur.”

Léy silin ‍iytqan “Kökxot weqesi”, 11-ayning bashlirida ichkiy mongghulning kökxotta yuqumdin qoghdinish tedbirliri keltürüp chiqarghan yene bir paji'elik weqedur. Bu weqede bir ayal binada yiqilip chüshken, uning qizi yügürüp chiqip apisini qutquzushqa tirishqan bolsimu, emma sim bilen kepsherlen'gen tömür ishikte tosulup qélip, “Ishikni ichinglar” dep peryat sélip yighlighan idi.

Léy silin iytqan awaz bilen sin körünüshini kisip ulighan mesilige qarita, asiya pakit tekshürüp delillesh tejirbixanisi toplighan oxshimighan nuqtidin tartilghan ot apitining neq meydandiki sin körünüshlirining hemmiside “Ishikni ichiwitinglar” dep warqirighan awazlarni anglighili bolidu. Bu awazlarning beziliri nisbeten ochuq, beziliri yiraqraq ariliqtin tartilghan yaki sin'gha alghuchining awazi warqirighan awazni tosup qoyghan. Bu awazlar ochuq bolmisimu, emma ularning hemmisining oxshash bir ademning awazi ikenligini perqlendürgili bolidu. Ichkiy mongghulning merkizi kökxottiki weqede ziyankeshlikke uchrighuchining “Ishikni ichiwitinglar” dep towlighan awazi gerche oxshashla ichinishliq bolsimu, emma teleppuzidin tartip warqirighan mezmun'ghiche roshen halda perqlinip turidu.

Bu qétimliq paji'e ahalilerning “Özini qutquzush iqtidarining ajizliqidin bolghanmu”?

Xitay hökümet terepning “Ot ketken binada olturushluq barliq ahalilerning ishikliri we korpuslarning ishikliri étiwétilmigen” dégen bayanatliri ri'alliqqa uyghun emes.

Uyghur rayonida ot apiti yüz bergendin kiyin, az bolmighan tordashlar hökümet terepni eyibleydighan “Tömür sim bilen taqiwétilgen ishikler”ning resimliri we sin körünüshlirini tarqatti. Xitay hökümitining uchurni qattiq qamal qilishi tüpeylidin, asiya pakit tekshürüp dellilesh tejirbixanisi, bu matériyallarning chinliqini mu'eyyenlüshtürüshke amalsiz qalghan bolsimu, emma eng az dégende, Uyghur aptonum rayonluq partiye axbarati chinliqini delilligen bir ündidar topidiki ammiwi söhbet xatiriside tarqitilghan sin körünüshidin bezi ehwallar jezimleshtürgili bolidu.Yeni weqe yüz bergen binadiki ikki korpusning 19-qewitidiki bezi ahalilar öz öyige solinip qalghan bolup, ishikni ichip qichip chiqishqa amalsiz qalghanliqi delillen'gen.

pakit-tekshurush-tor-sohbiti-4.jpg

Yerlik hökümet axbarat-taratquliri delilligen, apetke uchrighan mehellidiki ammining ot apiti yüz bergen waqittiki sözlishish xatirisining sin filimi

Köpligen axbarat wastilirining xewirige qarighanda, 1901-nomurluq öyge solinip qalghan 48 yashliq qemernisa abduraxman we uning töt perzentining hemmisi ot apitide hayatidin ayrilghan. Erkin asiya radiyosining muxbiri qemernisa abduraxmanning Türkiyidiki ikki chong perzentini ziyaret qildi. Amérika döletlik ammiwi radiyosining (NPR) Muxbiri bilen Fransiye agéntiliqining (AFP) Muxbiri  yene qemernisa abduraxmanning shiwétsariyediki jiyenlirini ziyaret qilghan bolup, ular birdek bu qembernisa we uning töt perzentining hemmisining qaza qilghanlighini bildürgen. 27 Yashliq memtimin, yurtidiki yiqinlirining zor xeterge tewekkül qilip tughqanlirining ölüm xewirini yetküzgenlikini, ularning jesitining resiminimu ewetip bergenlikini, xitay hökümet terepning sürüshte qilip tépiwilishi we jazalishidin saqlinish üchün ularning téléfonliridin bu söhbet xatirlirini yuyuwetkenlikini éytqan.

Söhbet xatirisidin 1901-nomurluq öy igisining ishikni achalmighanliqini, qutquzghuchi xadimlardin ishikni buzup kirishini telep qilghuchining del weqede qaza qilghuchi qemernisa abduraxmanning chong oghli ikenligi ayan bolghan. Erkin asiya radiyosi, amérika döletlik ammiwiy radiyusi we fransiye xewer agéntiliqining xewerliride déyilishiche, 2017-yili bu a'ilidiki acha-singil, aka-uka qérindashlardin ikkeylen türkiyige barghan ashu yili, ularning dadisi, yeni qemernisa abduraxmanning yoldishi qolgha ilin'ghan. Uningdin kiyinla ‍uning eng chong oghlimu Uyghurlar üchün yasalghan jaza lagérigha, yeni xitay hökümet terep “Kespi maharet boyiche terbiylesh merkizi” dep ataydighan orun'gha solan'ghan, shuning bilen bu a'ile ezaliri mushundaq bir-biridin ayrilip yashaydighan qismetke duchar bolghan.

pakit-tekshurush-qemernisaxan-ailesi-5.jpg

Qazagha uchrighuchilar: shehide, 13yash, nehdiye 5 yash, qemernisa abduraxman 48 yash, abduraxman 9 yash. Yene 11 yashliq imran bu resimde yoq.

Söhbet xatirisidiki sin körünüshide qutquzushqa iltija qilip qutulghan 1601 -nomurluq öydiki munire ehmet, Uyghur aptonum rayonluq partkomning organ géziti _ “Shinjang géziti” (tengritagh tori) ning ziyaritini qobul qilghan. U, “Mehellide olturushluq ahalilerning binadin chüshüp heriket qilsa bolidighanliqi, binadiki korpus ishiklirining bashtin-axir ochuq halette turghanliqi, héchqachan tömür sim bilen baghlinip tosup qoyulmighanliqi we kepsherlenmigenliki” heqqide ispat bergen.

“Tengritagh tori” ning munire exmet bilen ötküzgen söhbetni ilan qilishidiki meqsiti – “Ahaliler rastinla binadin erkin chüsheleydu, ishiklerni qamal qilip étiwalghan ehwal yoq” dégenni ispatlash üchün iken. Shuning bilen bir waqitta, torda tarqalghan yuqumdin qoghdinish tedbirliridin guman qilin'ghan her xil sin körünüshliri we süretlerni hökümet terep birdek “Kisip-ulan'ghan” yaki “Saxta yasalghan” dep tenqidligen. Likin “Tengritagh tori” munirening kechmishlirini xewer qilghan waqitta, yoqurida qeyt qilin'ghan ündidar topidiki söhbet xatirisining rastliqini delilligen. Bu hökümet terep rastliqini delilligen birdin-bir söhbet xatirisidur. Del mushu söhbet xatirisi bezi ahalilerning öylirige qamilip qalghanliqini, ishikni buzup ichishning zörür bolghanliqini ispatlaydu.

Erkin asiya radiyosining muxbiri neq meydan'gha téléfon qilip ehwal igiligende, yerliktiki ahalilerning beziliri ashu küni ot ketken binadiki kishilerning qutquzush telep qilghanliqi, ishikni ichiwitishni telep qilip ünlük warqirighanliqini bildürüshken. Köpligen Uyghurlar ularning qazagha uchrighuchilargha ochuq -ashkara halda teziye bildürüshke yol qoyulmighanliqini delilligen. Nurghunlighan amma torda yaki namayish meydanlirida da'irilerdin qazagha uchrighuchilarning tizimlikini élan qilishini hem ‍ochuq -ashkara halda ulargha teziye bildürüshke yol qoyushini telep qilghan bolsimu, emma bu telepler bashtin-axir ret qilin'ghan. Eksiche, hökümet terep “Qazagha uchrighuchilarning sani heqqide pitne-pasat térighan” dep qarighan kishilerni qolgha alghan, shundaqla herqaysi jaylardiki namayishchilarni basturushqa bashlighan. Xitay tashqiy ishlar ministirliki we hökümet axbarat wastiliri birdek, ot apiti keltürüp chiqarghan ölüm-yétim hadisisi bilen yuqumdin qoghdinish tedbirliri otturisida héchqandaq baghlinishning yoqliqi toghriliq jar salghan.

Tekshürüp-delillesh xulasisi

Ürümchide jan'gha zamin bolghan ot apiti yüz bergendin kiyin, meyli xitay tashqiy ishlar ministirlikining bayanatchisi wekillik qilghan xitay merkiziy hökümiti bolsun, yaki ürümchidiki yerlik emeldarlar we “Shinjang géziti” wekillik qilghan yerlik hökümet taratquliri bolsun, we yaki ayrim sandiki “Aktipliq bilen pitne-pasatlarni ret qiliwatqan” bir qisim tordashlar hem shexsiy taratqular bolsun, bularning hemmisi hökümetning yuqumdin saqlinish siyasiti bilen bu qétimliq ot apiti otturisidiki munasiwetni yoqqa chiqirishqa urun'ghan. Ular ammining diqqitini burap, mes'uliyetning yerlikte ikenliki, hetta ot apitige uchrighuchilarning özide ikenlikige awamni ishendürmekchi, shundaqla xelqning ghezipini basmaqchi bolghan.

Tekshürüp-delillesh netijiside shu nerse éniq boldiki, jaw lijyen qatarliqlar bazargha salghan “Pakitning heqiqiy yüzi” dégen bayanatlar emilyette hergizmu weqening heqiqiy yüzi emes!

Munasiwetlik ulanmilar:

  1. Xitay tashqiy ishlar ministirliqining 2022-yili 28-noyabirdiki axbarat élan qilish yighinining neq meydan sin filimi:

https://www.youtube.com/watch?v=9vhEU_HAN2w

  1. Tengritagh torining “Töt su'al” xewirining ulanmisi:

Ürümchi “24-Noyabir” ot apiti heqqide töt su'al_tengritagh tori_shinjang xewer supisi (ts.cn)

  1. Erkin asiya radi'osining xewiri, 19-qewettiki qaza qilghuchining salahiyiti éniqlandi:

https://www.rfa.org/english/news/uyghur/blaze-11292022180748.html

  1. Erkin asiya radi'osining kökxot weqesi heqqidiki xewiri:

https://www.rfa.org/mandarin/Xinwen/cmh2-11072022051836.html

  1. Fransiye agéntliqining xewiri, torda tarqalghan ot ketken binada olturushluq kishilerning sözlishi xatirisining sin filimidiki, 1901 nomurluq öyde olturushluq kishiler ishikni özi achalmaywatidu, dep yardem telep qilghan kishining qazagha uchrighan qemernisa abduraxmanning chong oghli ikenligini delillidi:

Uyghur man's agony after five relatives died in Urumqi fire (france24.com)

  1. Amérika döletlik ammiwi radiyosi (NPR) 19-qewettiki qazagha uchrighuchi qemernisa abduraxmanning jyeni abdulhapiz memet'iminni ziyaret qildi:

https://www.keranews.org/2022-11-28/chinese-protesters-demand-an-end-to-covid-restrictions-and-communist-rule

Arqa körünüsh matiriyali: Uyghur rayonidiki jaza lagérining, yaki xitay hökümiti éytishi boyiche “Kespiy terbiyelesh merkizi” ning wiki tor béti:

Shinjang terbiyelesh lagéri_wiki énsikplodiyesi, hörlükning énsikplodiyesi (Wikipedia.org)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.