Zhurnalist sakuray: xitay "Islam döliti" teshkilatini köznek qilip turup Uyghurlarni basturuwatidu

Ixtiyariy muxbirimiz haji qutluq qadiri
2015-03-06
Share
yaponiye-uyghur-sakuray-xitay-basturush-rabiye-qadir.jpg Zhurnalist sakuray yoshiko xanim rabiye qadir xanim we doktur turmuhemmet ependiler bilen bille
RFA/Haji Qutluq Qadiri


Yaponiyede tonulghan ataqliq zhurnalist sakuray yoshiko xanim xitayning "Iraq - sham islam döliti" teshkilati peyda qilghan xelq'araliq anti - térrorluq hawasidin ustiliq bilen paydilinip Uyghurlarni basturush herikiti élip bériwatqanliqini ilgiri sürgen.

Yoshiko xanim bu qarashlarni yaponiyedin chiqidighan nopuzluq zhurnallardin "Shukanshinchaw" zhurnilining yéqinqi sanida "Xitay islam döliti teshkilatini köznek qilip turup Uyghurlarni basturuwatidu", serlewhilik maqaliside otturigha qoyghan. U yene Uyghurlarning 11 - séntebirdin kéyinki 2 - qétimliq keng kölemlik basturush herikitige duch kelgenlikini körsetken.

"Shukanshinchaw" zhurnili

Zhurnalist sakuray yoshiko maqalisining muqeddimiside: "Xitay hökümiti özidin ayrilip chiqip kétishke tirishiwatqan Uyghurlarning musteqilliq herikitini térrorizmgha baghlap basturushni 11 - séntebir weqesidin kéyin resmiy bashlighan - idi." deydu.

Shundaqla, yene 2002 - yili 10 - ayning 25 - küni amérikining téksas shtatidiki prézidént bushning dachisida, xitay dölet re'isi jyang zéminning bezi tekliplirige bushning qoshulghanliqini alahide eskertip ötidu.

Maqalide aptor "Islam döliti" teshkilati heqqide toxtilip: dunya hazir "Islam döliti" teshkilatning xewpige duch kéliwatidu. Xelq'ara jem'iyette térrorizmgha qarshi turushtin ibaret bu heriket yene qaytidin bash kötürdi. Xitay hökümiti bu pursetni gheniymet bilip bu teshkilatini köznek qilip turup béyjingdin musteqilliq telep qiliwatqan Uyghurlarning barliq heriketlirini térrorizmgha baghlap turup basturushni yene bashlidi", deydu.

Aptor maqaliside: 1 - ayning axirliri yaponiyege kelgen rabiye qadir xanim manga, shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin buyan, Uyghurlarni basturushni téximu kücheytkenlikini, ilgiridin tartip Uyghurlarni basturush xitay kompartiyesining ortaq bir siyasiti bolsimu, emma shi jinping dewride Uyghurlarni basturush eng yuqiri pellige örligenlikini bayan qildi, deydu.

Zhurnalist sakuray yoshiko maqaliside Uyghurlarning tili we diniy étiqadi heqqide toxtilip: "Uyghur élidiki Uyghur ösmürliri öz ana tilini öginishtin mehrum qilindi. Uyghur ma'aripidin Uyghur tili siqip chiqiriwétildi. Xitay Uyghurlarni tilidin ayrip boldi. Emdilikte bolsa, Uyghurlarni dinidin ayriwétishke urunuwatidu.18 Yashtin töwen ballarning meschitke kirishi, memurlarning, ma'arip sépidikilerning diniy pa'aliyetlerge qatnishi cheklinip, xilapliq qilghuchilar körülse, xizmitidin boshitiwétishtin ibaret qattiq qolluq siyaset yürgüzülüshke bashlidi", deydu.

Aptor maqaliside: "Uyghur xanim - qizlirining islami kiyimler bilen yasinishi we bu xildiki kiyimler bilen ammiwi sorunlargha bérishining chekligenlikini bayan qilip: islami diniy kiyimlerni kiygen xanim - qizlarning aptobusqa olturushi, doxturxana, mektep, kutupxanilargha kirishi cheklendi", deydu.

Maqalide hem ötken yili ramizan éyida Uyghur élide xitayning Uyghurlarni roza tutturmasliq üchün élip barghan bir qatar siyasetliri heqqidimu aptor etrapliq toxtalghan.

Sakuray yoshiko maqaliside: "Uyghurlarni tilidin, dinidin ayrip assimilyatsiye qilish siyasitini shiddet bilen élip bériwatqan xitay re'isi shi jinping özining yéngi yipek yoli istratégiyesi pilanidiki achquchluq jay dep qaralghan Uyghur élige bérip Uyghurlarni basturush siyasetlirini téximu kücheytish heqqide yerlik hökümetke buyruq bériwatqan bir peytte ötken yili 30 - aprél kech sa'et yettide ürümchi jenubiy wogzalda partlash weqesi yüz berdi. Yerlik da'irler shi jinpingni kélidu - dep bixeterlik xizmetlirini etrapliq kücheytken bolsimu emma, Uyghur élide yenila weqe körüldi. Shi jinping mezkur weqege qattiq achchiqlinip, Uyghur aptonom rayon partkom sékrétari jang chünshyen'ge Uyghurlarni qattiq basturush toghrisida qayta buyruq berdi", deydu.
Sakuray xanimning
Sakuray xanimning "Shukanshinchaw" zhurnilidiki maqalisi

Maqalide aptor ötken yili Uyghur élide 37 qétim weqe yüz bergenlikini buning ichide hemmidin bek zor bolghan weqe "Yeken weqesi" ikenlikini tilgha élip: "Yeken weqesi heqqide xitay hökümitining ashkarilighan uchurliri bilen Uyghurlarning inkasliri oxshash emes. Xitay Uyghurlarni saqchilargha hujum qildi. Chet'eldiki térrorchi küchler buninggha maslashqan - deydu we weqede 96 kishining ölgenlikini bildüridu. Shundaqla yeken'ge chet'el muxbirlirining kirishtin tosidu. Shu sewebtin xitay ijtima'iy taratqulirining bu heqtiki uchurlirini ishenchlik dep qarashqa bolmaydu" deydu.

Maqalide yene "Bezi bir melumatlargha qarighanda yeken weqeside öltürülgen Uyghurlarning sani ikki mingdin, üch minggha yéqin bolushi mölcherlenmekte. Hetta ölgüchiler ichide alte yashliq ösmür ballarningmu barliqi delillenmekte. Yeken weqeside rastinila üch minggha yéqin kishi öltürülgen bolsa, bu shek shübhisizki irqiy qirghinchiliq hésablinidu" deydu.

Aptor maqalisining axirida: "Rabiye qadir xanim yaponiyede ziyarette boluwatqan künlerning özide Uyghur élining xotende üch neper yashning saqchilargha hujum qildi dégen bahane bilen étip öltürülgenliki xewiri metbu'atlarda bérildi. Buningdin biz xitay 'islam döliti teshkilati' ni bahane qilip turup Uyghurlarni basturushni dawamlashturuwatqanliqini körüwalalaymiz", deydu.

Axirida ziyaritimizni qobul qilghan dunya Uyghur qurultiyining yaponiyediki wekili doktor turmuhemmet hashim zhurnalist sakuray yoshiko heqqide toxtilip ötti.


Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet