Әнглийәниң кишилик һоқуқ мәсилисини хитай рәисиниң сәмигә салмаслиқи наразилиқ қозғиди

Мухбиримиз әркин
2015.10.22
shi-jinping-engiliye-David-Cameron.jpg

Хитай рәиси ши җинпиң әнглийә баш министири давид камерон билән мухбирларни күтүвелиш йиғинида. 2015-Йили 21-өктәбир, лондон. AFP

shi-jinping-engiliye-David-Cameron-1.jpg

Хитай рәиси ши җинпиң әнглийә баш министири давид камерон билән мухбирларни күтүвелиш йиғинида. 2015-Йили 21-өктәбир, лондон. AFP

shi-jinping-engiliye-ziyaret.jpg

Хитай рәиси ши җинпиңниң әнглийәгә болған зиярити қарши елиш мунасивитибилән лондонниң мәркизидики сода мәркизидә есилған хитай вә әнглийә байрақлири. 2015-Йили 18-өктәбир. AFP

shi-jinping-engiliye-ziyaret-ayropilan.jpg

Хитай рәиси ши җинпиң вә аяли пең лийвән айропиландин чүшмәктә. 2015-Йили 19-өктәбир, лондон. AFP

Әнглийә билән хитай икки әл мунасивитини21‏-әсирдә йәр шари характерлик истратегийәлик шериклик мунасивитигә қарап тәрәққий қилдуридиғанлиқини җакарлиди. Бу пикир икки дөләтниң пәйшәнбә күни елан қилған ортақ хитабнамисидә оттуриға қоюлған.

29 Нуқтилиқ ортақ хитабнамидә, икки әл нурғун мәсилиләрдә ортақ пикри һасил қилған вә һәмкарлиқ елип баридиғанлиқини тәкитләп, ши җинпиңниң зиярити әнгилийә-хитай мунасивитиниң “алтун дәври” ни ечип бәрди, дәп көрсәткән.

Әнглийә һөкүмитиниң ши җинпиң вә ханими пең лийүәнни дағдуғилиқ күтүвелип, уларға зор илтипат көрситиши, асаси нуқтини содиға мәркәзләштүрүп, кишилик һоқуқ мәсилисини ашкара тилға алмаслиқи уйғур, тибәт вә башқа кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қаттиқ наразилиқини қозғиди.

Әнгилийә баш вәзири дәйвид камерон чаршәнбә күни ши җинпиң билән довниң кочисидики баш вәзир мәһкимисидә өткүзгән ахбарат йиғинида, “хитай билән болған содини күчәйтиш кишилик һоқуқ мәсилисидә чоңқурлап пикир алмаштурушиға пайдилиқ” дегән болсиму, бирақ униң сөзи кишилик һоқуқ паалийәтчилирини қайил қилғандәк әмәс.

Әнглийә лондонда олтурушлуқ уйғур сәнәтчи вә паалийәтчи рәһимә мәхмут, өзиниң бурун әнглийә һөкүмитиниң бу мәсилидики позитсийәсидин әпсусланған болса, бу қетим қаттиқ “ғәзәпләнгәнлики” ни билдүрди.

Рәһимә мәхмут: бурун бу дөләткә болған мушу кишилик һоқуқ мәсилисидә йетәрлик әйиблимигәнлики үчүн әпсусланған болсам, бу қетимда мән интайин ғәзәпләндим. Мән мушу мени зиярәт қилған пүтүн гезитчиләргә) мухбирларға ( шундақ дедим, бурун бу дөләттин көңлүм йерим болған болса, һазир мән ғәзәпләндим.

Чүнки, мушундақ кишилик һоқуқни дәпсәндә қиливатқан, бизниң доғу түркистанда) шәрқий түркистанда( шунчилик җиқ бигунаһ хәлқләрни өлтүргән, илһам тохтидәк мушундақ алимлиримизни, шунчилик әмди дөләт ичидә бизниң хәлқимизнила әмәс, өзиниң хәлқигиму шундақ зулум қиливатқан адәмни бундақ катта күтүвелиштин пәқәт мән әмәс, мушу дөләттики хәлқләр қаттиқ нарази болди.

Рәһимә ханим, дәйвид камеронниң хитай билән сода күчәйсә, кишилик һоқуқни оттуриға қоюшқа қулайлиқ, дегән пикри қошулмайдиғанлиқини билдүрди. Униң қаришичә, җуңго билән сода алақиси күчәйтип, униңға йол қоюлса, бу униң кишилик һоқуқни давамлиқ бастурушиға пурсәт яритип бериду.

Рәһимә мәхмут: әлвәттә, бу һечқандақ вақитта яхшилиқ елип кәлмәйду. У начар болушқа уларға техиму пурсәт бериду. Чүнки, улар мана биз мушундақ қилсақму башқа дөләтләр бизни әйиблимиди, бизгә йәнә охшаш пурсәт бәрди, биз дуняда әң күчлүк дөләт биз, дәп қарайду. Қайси дөләт дуняда җуңгоға нормал йол билән гәп өткүзүп баққан. У һечқачан нормал бир йол билән бирсиниң гепини қобул қилмайдуки. Пәқәт иқтисадий җаза билән униңға өзиниң гепини өткүзгән дөләтләр бар.

Әмма ши җинпиң чаршәнбә күни довниң кочисидики баш вәзир мәһкимисидә өткүзгән ахбарат йиғинида, җуңгониң кишилик һоқуқ хатирисини өзгәртишкә йәнила имканийәт барлиқини билдүргән.

У: “кишилик һоқуқ мәсилисигә кәлсәк, җуңго кишилик һоқуқниң муһимлиқиға әһмийәт бериду. Бизниң җуңгониң шәрт-шараитиға мувапиқ тутқан йолимиз бар. Дуняда һәр вақит имканийәт тепилиду. Җуңго, әнглийә вә башқа дөләтләр билән кишилик һоқуқ җәһәттики һәмкарлиқни күчәйтишкә тәйяр” дегән.

Ши җинпиң өзиниң бу қетимқи әнглийә сәпиридә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң наразилиқ намайишиға дуч кәлгән иди.

20- Өктәбир, әнглийә аял падишаһи елзабет 2-ши җинпиң вә униң аяли пең лийүәнни буккинхам сарийида зияпәт берип күтүвалғанда тибәт, фалунгоң, уйғур вә башқа аммиви тәшкилатлар хан сарийи сиртида намайиш қилған.

21‏-Өктәбир, у довниң кочисидики 10‏-номурлуқ баш вәзир мәһкимисигә келип, дәйвид камерон билән сөһбәткә олтурғанда охшашла тибәт, фалунгоң, уйғур вә башқа тәшкилатларниң наразилиқ билдүрүп намайиш өткүзгән.

Баш министир дәйвид камеронниң кишилик һоқуқ мәсилисидики позитсийәси йәнә, әнглийә парламентидики өктичи ишчилар партийәсиниң тәнқидигә дуч кәлгән. Ишчилар партийәси парламент әзаси фейбян хамилтон 19‏-өктәбир әнглийә парламентида тибәт, уйғур вә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң вәкиллиригә чүшлүк “ғәйрий рәсмий дөләт зияпити” берип, дәйвид камеронниң кишилик һоқуқ мәсилисидики позитсийәсигә наразилиқ билдүргән.

Рәһимә мәхмут фейбян хамилтонниң бәргән чүшлүк “ ғәйрий рәсмий дөләт зияпити” тәклип қилинған паалийәтчиләрниң бири. У, парламент әзаси фейбян хамилтонниң чүшлүк “ ғәйрий рәсмий  дөләт зияпити” дә нутуқ сөзләп, уйғурларниң вәзийитини тонуштурған. Рәһимә мәхмут бу зияпәтниң мәқсити баш министири дәйвид камерон вә хитай рәиси ши җинпиңға “кишилик һоқуқ сигнали” бериш, дәп көрсәтти.

Рәһимә мәхмут: мән у йәрдә шәхсән өзүм биз уйғурларниң қандақ езиливатқанлиқи тоғрисида, йеқинда) ш у а р 60 ( йиллиқи икәнликини, биз уларға иқтисадий вә һәр җәһәтләрдә ярдәм қиливатимиз, турмуши яхшилиниватиду, дегән сөзлиригә қарши өзүмниң пикрини аңлаттим.

Парламент әзаси фейбян бурун тибәтләрниң һәрикитигә актип) көңүл бөлидикәндуқ(, лекин мәнму айрим параңлишип уйғурларниң әһвалини аңлаттим, наһайити қизиқип аңлиди. Буниңдин кейин мушу уйғур мәсилисиниму парламентта оттуриға қойидиғанға немә қилдуқ. Наһайити әһмийәтлик болди.

Мухбир: бу йәрдә у парламент әзасиниң бәрмәкчи болған сигнали камерон һөкүмитиниң кишилик һоқуқни 2‏-бир пиланға иттирип қойғанлиқиға наразилиқ билдүрүш үчүн уюштурған паалийәтму қандақ?

Рәһимә мәхмут: әлвәттә, бу дөләтсиз чүшлүк тамақ, дегән намда өткүзүлди. Улар чоң сарайларда алий зияпәтләрдә болиду, биз кишилик һоқуқ инсанлиқ немисини қоғдаймиз, дәп яшаватқан инсанлар, бизгә беридиған дөләтлик һечқандақ орун йоқ. Ундақ болған икән, бизниң дөләтсиз чүшлүк тамақ, дегән бу паалийәттики беридиған сигнал наразилиқ.

Әнглийә билән хитай пәйшәнбә күни елан қилған 29 нуқтилиқ ортақ хитабнамидә йәнә, 2 әлниң кәлгүси 10 йилда мәбләғ селишни кеңәйтип, өзара иҗадчанлиқ вә риқабәтни қоллаш арқилиқ “икки әл хәлқигә параванлиқ” яритидиғанлиқи тәкитләнгән.

Һәр икки тәрәп бир-бириниң сиясий түзүлмә, тәрәққият йоли, негизлик мәнпәәтини етирап қилиш оттуриға қоюлуп, юқири дәриҗилик бихәтәрлик диалог механизми қуруш, тәшкиллик җинайи һәрикәтләргә, тор җинайәтлиригә, қанунсиз көчмәнләргә зәрбә бериш җәһәтләрдики һәмкарлиқни күчәйтиш илгири сүрүлгән.

Шуниң билән биргә, бир-бириниң әқлий мүлк һоқуқи, сода мәхпийәтликини оғрилимаслиқ, яки сода мәхпийәтликини оғрилаш арқилиқ өзиниң риқабәт иқтидарини күчәйтишкә урунмаслиқ оттуриға қоюлған. Кишилик һоқуқ вә қанун билән башқуруш җәһәтләрдики алмаштурушни күчәйтиш тәкитләнгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.