Ши җинпиң һакимийити астидики хитай җәмийити һәққидә муназириләр давамлашмақта

Мухбиримиз ирадә
2016-08-03
Share
shi-jinping-qurultay-sozde.jpg Хитай дөләт рәиси ши җинпиң хитай хәлқ қурултийида сөзләватқан көрүнүши қурултай залида екранда. 2016-Йили 5-март, бейҗиң.
AFP

Хитай дөләт рәиси ши җинпиң йүргүзүватқан сиясәтләр вә униң келәчики хәлқара мәтбуатларда муназирә қилиниватқан қизиқ темиларниң биридур. Малийә вақти гезитидә мәхсус "ши җинпиңниң җуңгоси" сәрләвһилик чатма мақалиләр елан қилиниватқан болуп, униңда ши җинпиң тәхткә чиққандин кейинки хитайниң иқтисадий, иҗтимаий, сиясий вә һәрбий вәзийәтлири айрим-айрим һалда баһалап чиқилған. Униң хитайдики барлиқ дөләткә тәвә болмиған мустәқил органларни, ахбарат органлирини вә қанунни иҗра қилғучи орган вә шәхсләрни контрол астиға елиши болса көзәткүчиләр әң диққәт қиливатқан бир нуқта болуп, улар хитайдики пуқралиқ һоқуқиниң көрүлүп бақмиған дәриҗидә чекинип кәткәнликини билдүрмәктә.

Хитай дөләт рәиси ши җинпиң, һакимийәт бешиға кәлгәндин кейин, һоқуқни мәркәзләштүрүп, барлиқ контролни өз қолиға еливатқанлиқиниң һәммә саһәләрдә өз ипадисини тепиватқанлиқи мәлум. Көзәткүчиләр ши җинпиңниң түрлүк қанун-түзүмләр арқилиқ шундақла армийә вә партийә ичидә елип бериватқан ислаһатлири арқилиқ хитайда пуқраларниң кишилик һоқуқини, пикир әркинликини, йиғилиш-намайиш қилиш һоқуқини, наразилиқини ипадиләш васитилирини чәкләп, уларға зәрбә бериватқанлиқини билдүрмәктә. Малийә вақти гезити "ши җинпиңниң җуңгоси" мавзусида елан қиливатқан чатма мақалиләрниң "өктичиликни контрол астиға елиш" намлиқ бөлүмидә хитай вәзийитини көзәткүчиләрниң бу һәқтики пикирлирини сориған. Көзәткүчиләр хитайда кейинки бир йил ичидә күчлүк рәвиштә елип бериливатқан аммиви қурулушларни бастуруш һәрикитини ши җинпиң һакимийитиниң хусусийитини чүшәндүрүп беридиған елиментларниң бири, дәп көрсәткән.

Даңлиқ хитай язғучи вә сиясий анализчи моруң шөсүн малийә вақти гезитигә қилған сөзидә ши җинпиңдин буян хитайдики вәзийәтниң яманлап маңғанлиқини ейтқан. У бу һәқтә мисал берип "биз илгири очуқ-ашкара муназирә қилалайдиған темилар, мәсилән, мәдәнийәт инқилабиға охшаш темиларму сәзгүр мәсилигә айлинип кәтти, һәтта уни муназирә қилиш чәкләнди. Илгири бу йәрдә һөкүмәткә тәвә болмиған органлар вә кишилик һоқуқ адвокатлириниң азрақ болсиму әркинлики бар иди. Бирақ һазир һәммиси бастурулди" дегән.

Малийә вақти гезитиниң билдүрүшичә, 2013-йили ши җинпиң тәхткә олтуруп узун өтмәйла ашкарилинип кәткән 9-номурлуқ ички һөҗҗәттә "аммиви тәшкилатлар партийиниң сотсиялистик қурулуш асаси үчүн тәһдит" дәп көрситилгән икән. У һүҗҗәттә мундақ дейилгән: "ғәрбтики хитайға қарши күчләр вә хитай ичидики яман ғәрәзлик кишиләр иҗтимаий тәшкилат вә җәмийәтләрни қандақтур йәрлик қатламда һәрикәт пәйда қилидиған бир ‹сеһирлик қорал' дәп қарап, түрлүк аталмиш пуқралар һәрикитини йолға қойди. Бу қурулушлар партийини йәрлик һакимийәттин сиқип чиқармақчи, уларниң һәрикити барғансери җиддий бир сиясий өктичиликкә айланмақта."

Малийә вақти гезитиниң илгири сүрүшичә, 9-номурлуқ ички һөҗҗәт елан қилинип узун өтмәйла, шү җүюң, пу җичяң, уйғур зиялийси илһам тохти қатарлиқлар һәммиси арқа-арқидин түрмигә елинған...

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси илшат һәсән әпәндиму хитай вәзийитини йеқиндин көзитип келиватқан шәхсләрниң бири. У бу һәқтики зияритимизни қобул қилип, хитайдики пуқралар һоқуқиниң тарихтики әң начар сәвийигә чүшүп қалғанлиқини билдүрди. У мундақ деди :
‏-Ши җинпиң тәхткә чиққандин буян хитайдики вәзийәт техиму начарлашти. У пуқралиқ һоқуқини тәшәббус қилидиған, пуқраларни қанун арқилиқ иш қилишқа үндәйдиған органларни, һәтта әйдиз кесәллики паалийити билән шуғуллинидиған тәшкилатларниму бастуруп болди. Мана буниң өзила бу дөләттә қанунниң йоқлуқиниң ипадиси, у барғансери һазир мәдәнийәт инқилаби дәвригә қайтиватиду. Буниңға йәнә бир мисал берип өтсәм, хитайда "йәнхуаң чүнчю" дәйдиған бир журнал бар, бу журнал хитайда тарихта болған вәқәләрни әсли қияпити бойичә дәйдиған, бир қәдәр дадил журнал иди. Ху җинтав дәвридинму сақ-саламәт өтүп кәлгән бу журнал мана бүгүнки ши җинпиң мәзгилигә кәлгәндә мәвҗутлуқини сақлап қалалмайватиду. Техи икки һәптиниң алдида бу журнални хитай мәдәнийәт министирлиқи мәҗбурий һалда еливалди. Һазир буниңға шу журналда ишләватқан кона коммунист хитайлар нарази болуватиду. Һәтта ху явбаңниң оғли ху дехуваму наразилиқ билдүрүп сөз қилди. Демәк, хитайда пүтүн әркинликниң һәммиси боғулуватиду.

Малийә вақти гезитиму юқирида елшат һәсән әпәнди тилға алған "йәнхуаң чүнчю" журнилиниң қисмитини тилға алған. Мәзкур журналниң сабиқ тәһрири, тарихчи хуң җенкүәй гезиткә қилған сөзидә: "ши җинпиң һәммә нәрсини әслигә әкәп қойди. Бу партийә җамаәт пикригә худди қораллиқ урушқа киргән дүшмәндәкла муамилә қиливатиду. Бу толиму номус қиларлиқ бир әһвал. Хитайниң мәтбуати ахирқи нәпәслирини еливатиду. Хитайниң ахбарат саһәси йеқинқи 20-30 йил ичидики әң начар сәвийидә" дегән.

Хитай даирилири 2015-йили июлда 300 дин артуқ кишилик һоқуқ адвокатини тутқун қилип, уларниң бир қисмини қоювәткән болсиму, әмма йәнә бир қисимлирини давамлиқ тутуп турған иди. Техи 1-авғуст күни тйәнҗин соти әнә шу чағда тутқун қилинған адвокатлардин бири болған җәй йәнменни қисқиғинә бир сот арқилиқ сотлап, уни "һакимийәтни ағдурушқа урунуш" билән әйибләп, 3 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилған. Арқидинла хитайда тутуп турулуватқан даңлиқ кишилик һоқуқ адвокати ваң йүниң "иқрарнамиси" ни елан қилған иди. Ваң йүсин көрүнүшидә өзиниң "чәтәлләрдики күчләр" гә алдинип кәткәнликини, бу яман ғәрәзлик күчләрниң өзиниң адвокатлиқ ширкитини қоллинип туруп, хитай һөкүмитигә зиянлиқ ишларни қилмақчи болғанлиқини ейтқан. Мәзкур видийо елан қилинғандин кейин хәлқарадики кишилик һоқуқ органлириниң күчлүк тәнқидигә учриди. Хәлқара кәчүрүм тәшкилати, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати қатарлиқ органлар бирдәк, ваң йүниң бундақ бир ясалма иқрарни қилишқа мәҗбурланғанлиқини, хитайниң илгириму бундақ усулни қолланғанлиқини тилға алди. Америкидики мухбирларни қоғдаш комитетиниң тәтқиқатчиси ваң ячю бүгүн бизниң бу һәқтики зияритимизни қобул қилип, юқириқи бу вәқәләрниң өзини һәйран қалдурмиғанлиқини ейтти. У мундақ деди:
-Хитайда йеқинқи 3 йилдин буян бундақ вәқәләр наһайити очуқ-ашкара оттуриға чиқиватиду йәни ши җинпиң һакимийәткә чиққан 2012-йилиниң ахирлиридин башлап вәзийәт еғирлап маңди. Җүмлидин, хитайдики пуқраларниң аммиви бошлуқи барғансери тарлап меңиватиду. Аммиви җәмийәтни тәшкил қилидиған барлиқ амиллар һәммиси бастурушқа учраватиду. Шуңа уларниң хәвәр-учур органлирини бастуруши, адвокатларни, активистларни түрмигә елиши һәйран қаларлиқ әмәс. У пәқәтла хитай җәмийити үстидики қаттиқ контролниң давамидур.

Илшат һәсән әпәнди хитайниң һакиммутләқ түзүмини техиму күчәйтиватқанлиқини билдүрди.

Малийә вақти гезитиниң илгири сүрүшичә, хитайдики бу еқимниң зәрбисигә учраватқанлар пәқәтла кишилик һоқуқ адвокатлири вә активистларға охшаш иҗтимаий секторға тәвә кишиләрла әмәс. Хитайниң хусусий игилик секторидикиләрму охшашла зәрбигә учраватқан болуп, хитайдики милярдерларму һазир өзиниң вә балилириниң келәчикидин хатирҗәм әмәс икән. Исмини ашкарилашни халимиған сабиқ бир һөкүмәт хадими гезиткә қилған сөзидә "мән һазирқи һөкүмәтниң немишқа пуқраларниң бурунқидәк аччиқини чиқиришиға йол қоймайдиғанлиқини чүшәнмәймән. Наразилиқини ейтса андин нәдә мәсилә барлиқини билгили болидиған турса" дегән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт