Xitay tetqiqatchi: xitayning Uyghur élidiki halqima tereqqiyat siyasiti meghlup boldi (2)

Muxbirimiz irade
2015.05.20
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
shinjang-xizmiti-yighini-xitay-305.jpg Shinjanggha yardem bérish xizmet yighinidin körünüsh. 2012-Yili 6-féwral, béyjing.
www.xinjiang.gov.cn

Uyghur élidiki halqima tereqqiyatning meghlubiyitidiki tüp seweb néme?

Béyjingdiki “Enbey” istratégiye tetqiqat merkizining tetqiqatchisi tang liming yéqinda élan qilghan mulahiziside, shinjang xizmiti yighinidin kéyin Uyghur élida yolgha qoyulghan iqtisadi tereqqiyat pilanlirining meghlup bolghanliqini bildürgen we buning 4 xil sewebini körsitip ötken idi. Biz aldinqi nöwetlik programmimizda aptorning bu heqtiki analizlirini tonushturup ötken iduq. Tang liming mulahizisi dawamida hökümetni Uyghur éligha qaratqan iqtisadiy istratégiyisini özgertishke chaqirip, bir qanche xil teklipni otturigha qoyghan idi. Uning pikirliri chet'ellerdiki közetküchilerningmu diqqitini qozghidi.

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, béyjingdiki “Enbey” istratégiye tetqiqat merkizining tereqqiyat we milliy siyaset tetqiqatchisi tang liming Uyghur élidiki xizmet tekshürüshliri netijiside özi bayqighan mesililerni “Uyghur élining iqtisadiy némishqa netije bermeydu” mawzuluq bir maqalide yézip chiqqan idi. U maqaliside 2010-yilidiki shinjang xizmiti yighinidin kéyin Uyghur élida yolgha qoyulghan iqtisadiy tereqqiyat pilanining emeliylishish nisbiti we uning netijisini bahalap chiqqan. U bu siyasetni meghlup boldi, dep qarighan bolup, aridin ötken 5 yil jeryanida merkezdin sélin'ghan shunche mebleghge qarshi rayonda kütülgen bir netije körülmigen. U buning sewebini mulahize qilip, uni 4 nuqtigha yighinchaqlap chiqqan. U töt mesile asasliq mebleghni sana'et rayonlirini qurushqa israp qilish, dölet igilikidiki chong karxanilarning yerlikning bayliqini sümürüshi, barliq küchni néfit we kömür qézip chiqirishqila qaritip, sana'et qurulmisida köp xillashmasliq hem shundaqla shérik qilip qoyulghan yerlik hökümetler ara orunsiz riqabet bolush qatarliqlardin ibaret.

Uning bu maqalisi élan qilin'ghandin kéyin, chet'ellerdiki közetküchilerningmu diqqitini qozghidi. Ular tang limingning bir ziyaliy bolush süpiti bilen Uyghur élida körülüwatqan bezi mesililerni toghra bahalap chiqqanliqini, emma bu yerde qoshup qoyushqa tégishlik yene nurghun amillarning barliqini bildürdi. Amérikidiki jorji washin'gton uniwérsitétining tekliplik oqutquchisi, iqtisad penliri doktor kandidati perhat bilgin ependi bu heqte toxtilip, iqtisadning güllinishini erkin tijaret we erkin heriket qilish hoquqidin ayrip qarashqa bolmaydighanliqini eskertti.

Tang liming mulahizisining axirida yuqiridiki bu 4 mesilige asasen hökümetni Uyghur éligha qaratqan iqtisadiy istratégiyisini özgertishni chaqirip, töwendiki pikir -tekliplerni sun'ghan.

U, Uyghur élida artuqche sélin'ghan sana'et rayonlirini qisqartishni, sana'et rayonlirini qurghanda choqum shu jayning tebi'iy shara'iti, asasiy qurulushining ehwalini nezerge élishqa, hökümetni yerlik karxanilarni bolupmu ottura we kichik tiptiki xususiy karxanilarni yöleshke chaqirghan. U buni izahlap “Kichik we ottura tiptiki xususiy karxanilar dölet xezinisige gerche chong karxanilardek zor hesse qoshalmisimu, emma ular yerlikke ish imkani yaritip, yerlik iqtisadning örlishide muhim rol oynaydu” dep körsetken. U bu mesilide Uyghur élidiki siyasiy muqimsizliqnimu nezerge élip turup “Zor meblegh salghuchi karxanilar we ularning ishchi -xizmetchiliri bixeterlik endishisi sewebidin Uyghur élidin chiqip ketse, mana mushundaq kichik we ottura karxanilar qep qélip, tereqqiyatni dawam qilidu” dep eskertken.

Perhat bilgin ependining éytishiche, yerlik kichik we ottura tipliq karxanilarni tereqqiy qildurush dunya bankisi teripidin xéli burunla dunyaning bashqa jayliridimu teshebbus qiliniwatqan bir istratégiye bolup, bu Uyghur élining shara'itigimu mas kélidiken. Emma bu yerdiki hel qilghuch mesile bolsa xitay hökümitining Uyghur élining iqtisadini kötürüsh, Uyghur xelqini bay qilish niyitining qanchilik derijide semimiylikidur.

Tang liming xitay hökümitige qoyghan teklipliri ichide yene, Uyghur élidiki ékologiyilik buzghunchiliqnimu tilgha élip, hökümetni Uyghur éli ékologiyisining sighimchanliqigha hörmet qilishqa chaqirghan. U mundaq dégen: “Uyghur élining ékologiyisi intayin sezgür weziyette. Uning üstige Uyghur élida su az. Buni az dep, rayondiki néfit we tebi'iy gaz shirketliri nahayiti köp su ishlitidu. Shunga rayondiki sana'etlishish siyasetliri choqum Uyghur éli ékologiyisining berdashliq bérish derijisini bolupmu su menbesining sighimchanliqini diqqetke alghan asasta élip bérilishi kérek.”

Xitay hökümiti 2009-yili 5-iyul ürümchi weqesi yüz bergendin kéyin, shinjang xizmiti yighini chaqirip, zor iqtisadiy tereqqiyat pilanlirini élan qildi we rayon'gha milyardlarche yüen meblegh saldi. Memliket ichi we sirtigha qaratqan teshwiqatlirida hedep Uyghur élining iqtisadini yuqiri kötürüshni tekitlep, buni Uyghur élidiki muqimsizliqning birdin -bir menbesi qilip körsetti, iqtisadni güllendürüp, xelqni bay qilip muqimliq yaritidighanliqini ilgiri sürdi. Biraq, bu siyaset yolgha qoyulghan 5 yildin buyan bolsa eksiche weziyet téximu keskinleshti, naraziliq, qarshiliq heriketliri téximu köpeydi, qanliq basturushlarning sani artti. Undaqta buning sewebi yuqiridiki xitay mutexessisi otturigha qoyghan iqtisadiy xataliqlarmu? amérikidiki Uyghur ziyaliysi ilshat hesen ependi bu heqte toxtilip, iqtisadiy mesilining héchqachan Uyghur élidiki muqimsizliqning tüp sewebi bolup baqmighanliqini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.