"Merkezning shinjang xizmiti yighini" diki shi jinpingning sözliri némidin dérek béridu?

Muxbirimiz irade
2020-09-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay re'isi shi jinping xelq sariyida yighin'gha kiriwatqan körünüshi. 2020-Yili 8-séntebir, béyjing.
Xitay re'isi shi jinping xelq sariyida yighin'gha kiriwatqan körünüshi. 2020-Yili 8-séntebir, béyjing.
REUTERS

Xitay dölet re'isi shi jinping béyjingda chaqirilghan "Merkezning 3-qétimliq shinjang xizmiti söhbet yighini" da hazirghiche Uyghur élide yürgüzülgen siyasetlerning pütünley toghriliqini ilgiri sürüp zor ghulghula qozghidi. U shu qétimliq sözide mundaq dégen: "Yéngi dewrdiki partiyining shinjangni idare qilish tedbiri ijtima'iy muqimliq we ebediy eminlikni shinjang xizmitining bash nishani qildi, jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngini puxta turghuzushta ching turdi, dölitimizning dinni xitaychilashturush yönilishide ching turdi. . . Emeliyet shuni ispatlidiki, yéngi dewrdiki partiyening shinjangni idare qilish tedbiri tamamen toghra, jezmen uzaqqiche ching turush kérek".

Shi jinping sözide yene, atalmish "Shinjangni idare qilish tedbiri" ni dawamlashturushni herbir partiye ezasining bash tartip bolmaydighan siyasiy wezipisi, dep tekitlep: "Pütün partiye shinjangni idare qilish tedbirini izchillashturushni bir türlük siyasiy wezipe qilip, toluq, del jayida izchillashturup, shinjang xizmitining bashtin-axir toghra siyasiy yönilishni saqlishigha heqiqiy kapaletlik qilishi kérek" dégen.

Shi jinpingning yuqiridiki bu sözliri xelq'araliq axbaratlarda we ijtima'iy taratqularda küchlük inkas qozghidi. "Nyu-york waqti" géziti, "Wal sitrit zhurnili" qatarliq nurghun dangliq axbarat wasitiliri uning sözini xewer qildi. Ularning analizlirida körsitilishiche, bu, shi jinpingning tunji qétim xelq'arada zor tenqidke uchrighan siyasetlirini ochuq-ashkara halda aqlap we qollap söz qilishi iken.

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkel shi jinpingning bu sözlirining uning öz siyasitini jahilliq bilen qoghdawatqanliqini namayan qilip béridighanliqini éytti. U radiyomizgha qilghan sözide: "Emeliyette, shi jinpingning bayanliri shuni ispatlayduki, xitayning irqiy qirghinchiliq siyasiti meqsetlik, sistémiliq we rehimsiz bolup, uning axirqi meqsiti Uyghur medeniyiti we kimlikini yoqitish. Zulumning kölimi we da'irisi yershari xaraktérlik eyibleshni we hökümetlerning herikitini telep qilidu" dédi.

Gérmaniyelik tetqiqatchi adri'an zénzning qarishiche, shi jinpingning bu bayanliri uning Uyghur élide yürgüzülüwatqan bu wehshiy zulumni bashtin-axir qollap kelgenlikini körsitip béridiken. Adriyan zénz xelq'araliq tenqidlerning xitayning Uyghur élidiki siyasetlirini özgertelmigenlikini bildürüp: "Bu peqetla shi jinpingning zulumni dawam qilishtiki qet'iylikidinla emes, belki xitaygha qiliniwatqan bésimningmu yéterlik bolmighanliqining netijisi", dep tekitligen.

Amérikadiki tonulghan tarixshunas, jorjitown uniwérsitétining proféssori, Uyghur éli tarixi boyiche nechchiligen kitablarning aptori jeymis milward shi jinpingning nutiqidiki muhim nuqtilarni birmu-bir tehlil qilip maqale élan qilghan. U maqaliside birinchidin, shi jinpingning bu qétimliq nutqida 2014-yilidiki shinjang xizmiti yighinida sözliginining eksiche "Bölgünchilik, esebiylik, térrorluq" tin ibaret atalmish "Üch xil rezil küchler" ni tilgha almasliqining diqqet qozghaydighanliqini bildürgen.

Ikkinchidin u, shi jinpingning nutiqidiki istatéstikilargha diqqet qilghan. Shi jinping yighindiki sözide töwendikilerni istatéskilarni ilgiri sürgenidi: "2014-Yilidin 2019-yilighiche, shinjangning rayon ishlepchiqirish omumiy qimmiti 1 tirilyon 359 milyard 710 milyon yüen'ge yétip, yiligha otturiche 7.2% Ashti. Adettiki ammiwi xamchot kirimi 157 milyard 760 milyon yüen'ge yétip, yiligha otturiche 5.7% Ashti. . . 2014-Yilidin 2019-yilighiche, merkez maliyesining shinjang aptonom rayoni we bingtu'en'ge serp qilghan yötkime chiqimi 422 milyard 480 milyon yüen'ge yétip, yiligha otturiche 10.4% Ashti, alte yilda shinjanggha jem'iy 2 tirilyon yüendin köprek yardem bérildi."

Tarixshunas jeymis milward "Medium" namliq tor zhurnilida élan qilghan mulahiziside bolsa Uyghur élining xamchot kirimining yilliq ösüsh nisbiti we shundaqla rayon'gha sélin'ghan mebleghge a'it sanliq melumatlarni hésablash asasida shi jinping nutqida ilgiri sürgen 5.7% Lik ösüshning toghra emeslikini éytqan. U yene mundaq dégen: "Buningdin shundaq xulase chiqirishqa bolidu: xitay kompartiyesi shinjangni ghayet zor qizil reqem bilen bashqurupla qalmay, belki bu qizil reqem ötken 6 yil mabeynide téximu zoraydi. Sirtqi toluqlima bilen shinjang Uyghur aptonom rayonining özining kirimi arisidiki perq 2014-yildiki 135 milyardtin 2019-yili 264 milyardqa örlep, 48% ashti. Gerche shi jinping buni tilgha almighan bolsimu, emma bu sanliq melumatlar Uyghur élide ötken bir qanche yilda yürgüzülgen assimilyatsiye herikitige munasiwetlik bolghan lagérlar, yéngi türmiler, yétim-yésirlar orni we bashqa ul eslihelerning shundaqla bixeterlik xadimlirini teklip qilishqa ketken zor chiqimlarni körsitip béridu. Bu nutuqtiki sanlar adri'an zénz we bashqilarning lagér binaliri hem pütkül lagér sistémisini yürüshtürüsh heqqi toghrisidiki ilgiriki ispatlaydu. Mana bu ghayet zor xamchot tetqiqatchilarni shinjangda chong ishlarning boluwatqanliqidin gumanlandurghan amillarning biri idi."

Jeymis milward yene, shi jinping dewatqan 2 tirilyon 100 milyard yüendin ashidighan mebleghning asasen Uyghur élidiki lagér sistémisi we assimilyatsiye siyasetlirini ishqa ashurushta hel qilghuch rol oynawatqan bingtu'en'ge serp qilin'ghanliqini, chünki uning Uyghur rayonining toluq mustemlike qilishni ilgiri süridighan bashlamchi organliqini eskertken.

Shi jinpingning nutiqidiki jeymis milwardning diqqitini qozghighan üchinchi nuqta uning milliy kimlik mesilisidiki idé'ologiyelik jümliliri bolghan. Shi jinping nutqida "Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngini puxta turghuzushni asasiy liniye qilishimiz kérek. . . Shinjangdiki herqaysi milletler jungxu'a millitining qan qérindash a'ile ezasi. . . Shinjangda islam dinini xitaychilashturush yönilishide ching turup, dinning saghlam tereqqiyatini ishqa ashurush kérek" dégenlerni bayan qilghan. Proféssor jeymis milward "Shi jinpingning sözi Uyghurlar xitaylar bilen qandash, ularni assimilyatsiye qilip xitaydin perqlenmeydighan qilish dégenlik. Islam dinini xitaychilashturush dégini bolsa meschitlerni chéqip, mazarlarni tüzlep, gümbez-munarilerni örüsh dégenliktur" dep mulahize qilghan.

Dunya Uyghur qurultiyi re'isi dolqun eysa radiyomizgha qilghan sözide "Shi jinpingning sözliri uning Uyghurlarni assimilyatsiye qilip yoqitishtin ibaret qet'iy niyitini eynektek éniq körsitip berdi", dédi. U: "Amérika hökümiti xitayning jinayetliri seweblik xitay emeldarliri we xitay mu'essesilirini jazalighan, yawropa ittipaqida we birleshken döletler teshkilatida xitayning Uyghurlargha qiliwatqan zulumi qattiq eyibliniwatqan bir peytte shi jinpingning yenila bu siyasetning toghriliqini ilgiri sürüshi uning rezil meqsitini toluq namayan qilidu" dep bahalidi.

Chet'ellerdiki chén pokung, wén jaw qatarliq xitay közetküchilerning qarishiche, amérika Uyghur élidiki zulumgha chétishliq xitay emeldarliri we organlirini jazalawatqan mezgilide shi jinpingning bundaq nutuq sözlishi emeliyette xitay emeldarlirida tewrinish boluwatqanliqini ipadilep béridiken.

Xitay ziyaliysi chén pokong bu heqte élan qilghan widiyo mulahiziside shi jinpingning nutiqidiki "Shinjangdiki kadirlar qoshunini toluqlash kérek, ularni siyasiy jehette righbetlendürüsh kérek, xizmet jehette qollap, teminat jehette kapaletlendürüsh kérek. Turmush we psixikiliq jehette ghemxorluq qilish kérek. . . Az sanliq millet kadirlirighimu ishinip, ularni terbiyelep yétishtürüsh kérek" dégen nuqtilar heqqide toxtalghan. U yuqiridiki sözlerni mulahize qilip töwendikilerni tekitligen: "Hazir xitay kadirlarning shinjanggha barghusi kelmeydu. Barghanlirimu bir amal qilip u yerdin kétishning koyida. Amérikaning zulumgha qatnashqan emeldarlargha jaza tedbiri qoyushi ularni ensiretti. Xitay kadirlarning baliliri asasen amérikada bolghachqa, ular özi we balilirining amérikaning wiza we iqtisadiy jazasigha uchrap kétishidin qorqidu. Shi jinpingning az sanliq millet kadirlirighimu ishinish kérek, déyishi uning shinjangda kadir yitishtürelmigenlikini ashkarilap béridu. Lékin az sanliq millet kadirlirining u ishni téximu qilghusi yoq".

Chén pokong ependi sözide ehwal shundaq bolghach, shi jinpingning Uyghur élidiki kadir-emeldarlargha qaytidin chaqiriq qilip, ularni righbetlendürüsh we Uyghurlarni assimilyatsiye qilip yoqitish iradisini namayan qilish üchün 6 yildin kéyin bu nutuqni sözligenlikini mulahize qilghan.

Dolqun eysa bolsa herqaysi dölet hökümetliri we xelq'araliq organlarni Uyghurlargha qarita yürgüzülüwatqan bu irqiy qirghinchiliqni toxtitish üchün derhal heriketke ötüshke chaqirdi. U: "Eksiche bolghanda bu xitay yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqqa shérik bolghanliqtur" dep tekitlidi.

Toluq bet