Sabiq diplomat kawato: "Sabiq sowétler ittipaqida yüz bergen inqilab xitaydimu yüz béremdu?"

Ixtiyariy muxbirimiz haji qutluq qadiri
2016-01-16
Share
guangdong-xitay-namayish-305.jpg Xitay saqchiliri lichüen sheherlik hökümet qorusining derwazisini tosmaqta. 2011-Yili 9-iyun.
AFP

Yéqinda yaponiye "Heptilik xewerler" zhurnilida ilgiri yaponiyening üzbekistan, tajikistan, shiwétsiye qatarliq döletlerdiki elchixanisida diplomat bolghan, xelq'ara mesililer mutexessisi kawato aki'oning "Sabiq sowétler ittipaqida yüz bergen inqilab xitaydimu yüz béremdu?" namliq siyasiy analiz maqalisi élan qilin'ghan. Aptor maqalide nöwettiki dunya weziyiti we asiya mesilisi shundaqla xitayda yüz béridighan siyasiy we iqtisadiy özgirishler heqqide toxtalghan.

Kawato maqaliside, hazirqi waqitning özide xelq'ara siyasiy közetküchilerning eng köngül bölüwatqan mesililiri amérikidiki saylam, ottura sherq weziyiti, yaponiye tashqiy siyasiti ikenlikini, chünki bu mesililerning xitaygha belgilik tesiri bolidighanliqini bayan qilghan. U, ottura sherq, rusiye chégrisi, sherqiy asiya elliride dawamlishiwatqan ichkiy urush, zémin majiralirining 2016 - yilidimu oxshashla dawamlishidighanliqini bildürgen.

Aptorning qarishiche, eger shimaliy koriyening hazirqi hakimiyiti yéqilsa, bu xil weziyet xitayda belgilik siyasiy yer tewreshni keltürüp chiqirip, xitay kompartiyesining ömüri axirilishidiken. Sewebi shi jinpingning hazirqi siyasiti sabiq sowétler ittipaqining rehbiri gorbachifning siyasitige oxshiship kétidiken.

Sherqiy asiya ellirining siyasiy weziyiti heqqide toxtalghan aptor, xitayning tarixtin buyan sherqiy asiya ellirini öz qoligha élip iqtisadiy we siyasiy jehettin bashqurush niyitide bolup kéliwatqanliqini, amérikining jughrapiyelik we medeniyet jehettin xitaygha yéqin bolghan bu döletlerning xitayning kontrolluqigha ötüp kétishini elwette xalimaydighanliqini eskertken. U yene, sherqiy asiyada iqtisadiy jehettin küchlük bolghan yaponiyening diplomatik munasiwet we herbiy jehetlerde amérika bilen pewqul'adde yéqin bolushi xitayni uzundin buyan bi'aram qilip kéliwatqan halqiliq mesililerdin biri ikenlikini otturigha qoyghan.

Yaponiyening siyasiy weziyiti heqqide toxtalghan aptor, shinzo abé bilen shi jinpingning tarixiy mesililerge bolghan qarishining oxshimasliqi we ikki dölet arisidiki aral majirasi sewebliridin ikki terep otturisida öchmenlik peyda bolup, yapon xelqide xitayni öch köridighan bir xil rohiy keypiyatning shekillen'genlikini éytqan.

Aptor shundaqla 2016 - yilida sherqiy asiya elliridiki bir qisim döletlerde ötküzülidighan saylamdin kéyin, bu rayonning siyasiy weziyitide pewqul'adde özgirish bolush mumkinchilikini otturighan. U, sherqiy asiya elliridiki teywen, tayland, birma qatarliq döletlerde hakimiyette özgirish hasil bolsa, bu xil weziyetning xitaygha zor tesir körsitidighanliqini, eger xitay amérika bilen bolghan munasiwitini yaxshilimisa, xitayning ichkiy weziyitide dawalghush bolidighanliqini ilgiri sürgen.

Amérika bilen xitay munasiwiti heqqide toxtalghan aptor: "2015 - Yili öktebir éyining axiridin bashlap ikki dölet arisidiki munasiwet yaxshilan'ghandek bilinsimu, biraq jenubiy taqim aralliri mesilisi sewebidin ikki terep jiddiyliship ketken idi. Lékin, diplomatik sözlishishler yenila ikki terep otturisidiki qatmalliqlarni bir'az boshatti" dégen.

Amérika bilen rusiyede élip bérilidighan prézidént saylimining xitay üchün tolimu muhimliqini bayan qilghan aptor:"Eger amérika bilen rusiyede radikal küchler textke chiqsa bu xitay üchün xewp hésablinidu. Shunga xitay bu ikki döletning saylimigha yéqindin diqqet qiliwatidu" dep baha bergen.

Amérika prézidént obama heqqide toxtalghan aptor:"Obama uzundin buyan shimaliy koriye mesilisini diplomatik yol bilen hel qilishqa tirishqan bolsimu, u ilgiriki klinton,bush qatarliq prézidéntlardek mesilini diplomatik usul bilen hel qilish pursitige ige bolalmidi. Obama,shimaliy koriye mesilisige zéhnini we waqtini köp serp qiliwetkenliki sewebidin sherqiy jenubi asiya, bolupmu xitay, yapon mesililirige yéterlik köngül bölelmidi" deydu.

Xitayning "Bir belwagh, bir yol" istratégiyesining kelgüsi heqqide toxtalghan aptor:"Xitayning bu yoli peqetla ottura asiyaghiche dawamlishidu. Bu istratégiyelik nishanning ghelibe qilishidin ümid kütkili bolmaydu. Chünki, ottura asiya qandaqtur ghayet zor bir bazar emes. Bu peqet kichikine daniye baziri xalas. Xitayning ottura asiyadin halqip kétishige elwette rusiye yol qoymaydu" dégen.

Aptor maqaliside: "Sabiq sowétler ittipaqida yüz bergen inqilab xitaydimu yüz béremdu?" dégen téma astida xitayning siyasiy weziyiti heqqide xitay tarixini chiqish qilip mulahize élip barghan aptor:"Shi jinping yürgüzüwatqan siyaset gorbachif yürgüzgen siyaset bilen oxshash. Ikki ming yilliq xitay tarixigha nezer salidighan bolsaq, her qaysi dewrlerdiki sulaliler herbiy küchke tayinip begilik waqitqiche öz hakimiyitini saqlap kelgen. Shi jinpingmu xitay tarixidiki bir sulalige oxshaydu. Emeliyettin éytqanda,2016 - yilida xitayda iqtisad töwenlep, iqtisadning ajizlishishigha mas halda xitay kompartiyesining küchimu ajizlishidu. Bir qisim chong ölke we sheherler hakimiyetke boysunmaydu. Xelq kembeghelliship,jem'iyette jinayet sadir qilish köpiyidu. Buning bilen teng, xitayda 1990 - yilidin ilgiriki sabiq sowétler ittipaqining weziyiti shekillinidu" deydu.

Ziyaritimizni qobul qilghan yaponiye Uyghur birliki teshkilatining mu'awin re'isi iqtisadshunas ghalip mijit xitay iqtisadiy heqqide toxtilip, xitayning iqtisadiy qurulmisining ajizliqini ilgiri sürdi.

Yaponiyediki xitay ishliri közetküchiliridin takashi xitayning nöwettiki siyasiy weziyiti heqqide toxtilip:"Shi jinping xitaydiki parixorluqqa qarshi turush herikiti bilen xitay kompartiyesidiki emeldarlarning düshminige aylinip boldi. Uning qattiq qolluq siyasiti tibet, Uyghur, mongghul qatarliq aptonom rayonlardiki xelqlerning qarshiliq heriketlirini kücheytiwetti. Xitay kompartiyesining hakimiyet qatlimi sirtqi körünüshte normaldek tursimu, biraq ichkiy jehettiki ixtilap sewebidin kompartiye bölünüsh halitige kélip qaldi dep perez qilishqa bolidu" dédi.

Yuqiriqi awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet