Адрян зенз: "тәрбийиләш мәркәзлири уйғурларни техиму әсәбий қиливетиши мумкин!"

Мухбиримиз әзиз
2018-06-27
Share
nizam-nejwulla-diniy-esebiylik.jpg "милләтләр иттипақлиқи вә аталмиш диний әсәбийлик һәққидә сөзләш" тәшвиқат чемпийони низам нәҗвулланиң сәһнидә сөзләватқан көрүнүш. 2015-Йили апрел.
Social Media

Өткән йилдин буян мәтбуат йүзигә чиқишқа башлиған уйғурлар дияридики "сиясий тәрбийиләш мәркәзлири" һәмдә бир милйондин артуқ уйғур қамалған бу җайларниң ички қисмидики әһвалларни пүтүн дуняниң һәйранлиқини қозғаватқан һадисиләрниң бири, дейиш мумкин. Әмма бу җайлардин һәр хил шәкилләрдә "азад" болғанларниң бу һәқтә сөз қилиш имканиниң болмаслиқи яки сөз қилишни халимаслиқи сәвәблик бу муәссәләргә даир көплигән мәсилиләр ташқи дуняға намәлум болуп кәлмәктә.

Бу саһәдики мутәхәссисләр болса хитай һөкүмитиниң уйғурлар мәсилиси һәққидә сөз қилғучиларға хитайға беришқа виза бәрмәслик яки башқа қулайсизлиқларни пәйда қилишидин әнсирәп, бу мәсилиләр һәққидә қәләм тәвритиштин өзлирини тартип кәлмәктә. Шундақ болсиму сани анчә көп болмиған бир қисим алимлар давамлиқ мушу саһәдә издинип, дуняни бу ишлардин хәвәрдар қилип кәлмәктә. Германийәдики "явропа мәдәнийити вә илаһийәт мәктипи" ниң профессори, доктор адрян зенз әнә шу алимларниң бири.

Профессор адрян зенз өткән йиллардин буян бу мәсилә һәққидә мәхсус издинип, көплигән илмий мақалиләрни елан қилған. Шундақла явропа вә америкидики ахбарат васитилири уйғурлар дияридики лагерлар мәсилисидә пикир алидиған даимлиқ кишиләрдин болуп қалған. У нөвәттә зор сүрәттә кеңийиватқан "тәрбийиләш мәркизи" намидики лагерлар һәққидә сөз болғанда буниң 2017-йили апрел ейида башланған "әсәбийликни түгитиш" тәдбирлириниң бир қисми сүпитидә оттуриға чиққанлиқини, буни хитай һөкүмити тарқатқан һөҗҗәтләрдин ашкара көрүвелиш мумкинликини билдүрди. Әмма униң пикричә бу һал тезла кеңәйтилип, әслидики мәқсәттин пүтүнләй чәтнәп кәткән.

У бу һәқтә мундақ деди: "әсәбийликни түгитиш мәркәзлири дегән орунлар әслидә хитайларниң тәбири бойичә ‹диний җәһәттә әсәбий идийәгә игә кишиләр' дәп бекитилгән кишиләрни топлаш үчүн вуҗудқа чиққан иди. Әмма бу һадисә кейинки вақитларда барғансери кеңийип чәктин ешип кәтти. Нәтиҗидә сизниң яки бизниң нәзиримиздә пүтүнләй нормал, дәп қарилидиған диний етиқад паалийәтлири билән мәшғул болидиған һәрқандақ киши өзини мушундақ орунларда көридиған болди. Йәни мундақчә ейтқанда хитай дөлити дәсләпки вақитларда диний етиқад саһәсидикиләргә қарита таллап туруп зәрбә бәргән. Бу кишиләр қандақ инсанлар десиңиз башқиларға қариғанда бәкрәк диндар болғанлар яки чәтәлләр билән қоюқ алақидә болуватқанлар иди. Шуңа әсәбийликкә қарши туруш нишанлиқ тәдбир сүпитидә башланған. Әмма йеқинқи мәзгилләргә кәлгәндә, болупму чен чуәнго һоқуқни қолға алғандин кейин бу һадисә толиму кәң миқястики, шундақла кәлсә-кәлмәс тәдбиқлиниверидиған бир чаригә айлинип қалди. Буниң билән аһалиниң техиму көп қисми буниң һуҗум нишани болуп қеливатиду."

Профессор адрян зензниң пикричә, нөвәттә уйғурлар дияридики "тәрбийиләш мәркизи" намидики бу лагерларни асасий җәһәттин җ х идариси яки әдлийә идариси биваситә башқуруватқан болуп, мушуниң өзила буниң қандақ характердики муәссәсә икәнликини көрситип беридикән. Йәнә келип йеқинда мәлум болған бир қисим сүрәтлик материяллар бу хилдики мәркәзләрниң түрмиләргә яндаштуруп селинғанлиқини, шундақла бу мәркәзләргә қамалған кишиләрниң охшаш болмиған рәңләрдики кийимләрни кийидиғанлиқи һәққидики мәлуматларниң оттуриға чиқиватқанлиқини бирләштүрүп қариғанда буниң хитайда аллиқачан әмәлдин қалдурулған "әмгәк билән өзгәртиш" системисиға варислиқ қиливатқанлиқини билиш мумкин икән. Булар болса нөвәттә уйғурлар диярида шиддәт билән ешип бериватқан малийә хам чотиниң бир муһим сәвәби икән.

У бу һәқтә сөз болғанда мундақ деди: "қизиқарлиқ йери, улар (хитай һөкүмити) һазир һәрқандақ ишни қиливатиду. Шу сәвәбтин шинҗаңниң малийә хам чоти бирнәччә саһәгә мәркәзләшкән һалда бәкму тез сүрәттә ешип меңиватиду. Шинҗаңдики һөкүмәт иҗтимаий параванлиққа вә йеза-қишлақлардики ‹тәрәққият' қа, шуниңдәк маарип саһәсигә ғайәт зор санда мәбләғ аҗритиватиду. Дәрвәқә бу маарип саһәси өз нөвитидә ‹хитайчилаштуруш' үчүн хизмәт қиливатиду. Бу хил малийә хам чоти бирнәччә малийә категорийәси бойичә ешип меңиватиду. Буни ялғуз ‹қайта тәрбийиләш мәркизи' қурулуши яки ‹бихәтәрлик' хираҗити дәпла хуласилисәк адиллиқ болмайду. Әмма қандақла болсун бу хираҗәтләрниң һәммиси ‹муқимлиқни сақлаш' үчүн сәрп болуватиду. Хитай һөкүмитиниң бу хилдики ‹тәрбийиләш мәркәзлири' үчүн қанчилик мәбләғ сәрп қиливатқанлиқи һәққидә кесип бирнәрсә дейәлмәймиз. Чүнки бу мәбләғләр охшаш болмиған шәкилләрдә вә усулларда сәрп қилиниватиду. Шуңа әмили йосунда сәрп болған мәбләғниң пәқәт азғинә қисминила ениқлаш мумкин, дәп қараймән."

Доктор адрян зенз нөвәттә уйғурлар дияридики һәммила кишини вәһимигә селиватқан бу хил мәркәзләрниң маһийәттә коммунизм түзүлмисидики муқәррәр оттуриға чиқидиған классик мәзмунлар икәнликини, нөвәттә униң комунизимчә услуб билән хитайчә мәдәнийәт шәклиниң бирикмиси сүпитидә уйғурларни өзгәртишкә урунуватқанлиқини, буниң көрүнүштә кишиләрни толиму еһтиятчан вә қорқунчақ қилип қойғандәк көрүнсиму узақ мәзгиллик мусапини ойлашқанда бу һадисиләрниң бир қисим кишиләрни техиму "әсәбий" қиливетиши мумкинликини билдүрди. 

"бу хилдики ‹қайта тәрбийә' васитиси коммунистик һакимийәтләр үчүн даим қоллинилидиған усуллардур. Чүнки коммунизмниң өзи бир идеологийә системиси. Шуңа бу система һәрқачан башқиларниң коммунизм идеологийәсигә әгишишини истәйду. Шуңа идеологийилик өзгириш, болупму диний саһәгә мәнсуп болған өзгиришләр коммунизм җәмийити үчүн бәкму муһим. Шуңа бу хилдики ‹қайта тәрбийә' васитиси коммунистик түзүлмә үчүн һечқачан һәйран қаларлиқ һадисә һесапланмайду. У пәқәт йеқинқи мәзгилләрдә бир қатар йеңичә мода қияпәтләрдә, мәсилән, ‹заманивилаштуруш' ниқабида оттуриға чиққан, халас."

Мәлум болушичә, нөвәттә һәрқайси шәһәр вә наһийиләрдә бу хилдики "тәрбийиләш мәркәзлири" көпләп ечиливатқан болуп, йеқин кәлгүсидә униң тохтап қелишини көрситидиған һечқандақ бешарәт мәвҗут әмәс икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт