Tewerrük miras - “Qeshqer toxtam höjjetliri”

Bérlindin obzorchimiz ablet semet teyyarlidi
2024.02.28
qeshqer-toxtam “Qeshqer toxtam höjjetliri” qoyulghan tor sehipisining bash süriti.
iiif.crossasia.org

Ötken hepte gérmaniye bérlin dölet kutupxanisining tor sehipiside 788 parche yéqinqi zaman Uyghur toxtam höjjetlirining sanliq nusxasi élan qilindi. Miladiye 1799-yilidin 1968-yilighiche waqit ichide pütülgen, köchürülgen we yéngilan'ghan bu höjjetler, Uyghur xelqining 170 yilgha yéqin waqit ichidiki siyasiy we ijtima'iy munasiwetlirini tetqiq qilquchilarni nahayiti muhim höjjet menbeliri bilen teminleydu.

“Qeshqer toxtam höjjetliri” heqqide yézilghan qisqa izahat we munasiwetlik uchurlarda, bu höjjetlerning 2000-yilining bashlirida qeshqer we xotendin sétiwélin'ghanliqi tilgha élin'ghan. Höjjetlerning mezmunigha qarighanda, mezkur höjjet yighmisidiki 650 parchigha yéqin höjjet qeshqer shehiri we etrapida, qalghanlirining xoten'ge qarashliq nahiyelerde pütülgenliki melum. Bu yighmidiki höjjetler türi we mezmunigha qarap, élim-bérim til xetliri, toxtamname, wesiyetname, erzname, wakaletname, baj guwahnamisi qatarliq türlerge bölinidiken.

Esli qolyazmini sétiwélish lahiyesini “Yaponiye ilim penni ilgiri sürüsh jem'iyiti” meblegh bilen teminligen. Bérlin dölet kutupxanisi sherqiy asiya bölümi bu qimmetlik eserlerge alahide köngül bölüp, ularni retlesh, digitallashturush we torgha qoyush ishlirini élip bérishqa mexsus adem orunlashturghan. Bir nechche yilliq jiddiy emgeklerdin kéyin, “Asiyani késip ötüsh” (Cross Asia) namliq mexsus tor Betke qoyup, uni paydilan'ghuchilarning heqsiz qollinishigha sun'ghan.

Bu qimmetlik höjjetlerning Uyghur xelqi we medeniyiti tarixta misli körülmigen derijide qirghinchiliqqa uchrawatqan bir waqitta otturigha chiqishi kishini heqiqetenmu heyran qalduridu. Igilishimizche, bu höjjetlerning esli nusxaliri bu tetqiqat türige mes'ul yaponiyelik Uyghurshunas sugawara jün (Sugawara Jun) ependi teripidin sétiwélinip, 2014-yili 9-ayda ürümchide shinjang uniwérsitétigha teqdim qilin'ghan. Shu qétimliq toxtamgha asasen mezkur qolyazmilarni i'ane qilghuchi ularning digital (reqemleshtürülgen) nusxasini bashqa orunlarning qollinishighimu béreleytti. Sugawara jun ependi bu tallash hoquqini qollinip, mezkur höjjetler toplimining yoquri süpetlik digital nusxasini bérlin dölet kutupxanisigha teqdim qilishni toghra körgen. Shundaq qilip, yawropadiki eng chong kutupxanilarning biri bolghan bérlin dölet kutupxanisida Uyghur medeniyet tetqiqatchilirini xoshal qilidighan bu ajayip höjjetler yighmisi meydan'gha kelgen.

Bu höjjetlerning 70pirsenttin köprekini Uyghurlarning diniy we yerlik adet-yosunlirigha asasen pütülgen “Qazi höjjetliri” yaki “Qazi qararliri” teshkil qilidu. Höjjetlerning mezmun jehettiki qurulmisigha diqqet qilghanda, ularning Uyghurlar islam dinini qobul qilishtin burunqi waqitlarda qollan'ghan höjjet qurulmisi bilen anche perqliq emeslikini körüwalghili bolidu. Bu alahidilikler Uyghur xelqining ezeldin öz medeniyet alahidiliklirini saqlashqa we qoghdashqa alahide ehmiyet bérip kelgen bir millet ikenlikini yene bir qétim ispatlaydu. Mezkur yighmidiki qalghan 30 pirsentni teshkil qilidighan höjjetler yil dewri jehettin kéyinrek pütülgen höjjetler hésablinidu.

Mezkur höjjetlerning asasiy qismi Uyghurche bolup, Uyghur janliq tilining eyni waqittiki alahidiliki we qollinilish ehwalini tetqiq qilishta kem bolsa bolmaydighan menbedur. Höjjetler arisida yene xitayche, parsche we erebche yézilghan höjjetlermu bar. Uningdin bashqa yene az sanda Uyghurche-xitayche arilash yaki parallél yézilghan höjjetlermu diqqitimizni chékidu. Ularning ichidiki bir qisim höjjetler aldi bilen sheri'et qanuni boyiche teyyarlinip qazining tamghisi bésilghandin kéyin, munasiwetlik yerlik hökümet orunlirigha élip bérilip, hökümet qanuni boyiche xitayche basma we yazma höjjet nusxaliri teyyarlan'ghan. Höjjetlerning resmiy nusxasi pütkende tamgha urulghan yaki barmaq bésilghan. Bezi höjjetler aldi bilen Uyghurche teyyarlinip, andin Uyghurche-xitayche ikki tilda basma we yazma höjjet sheklige keltürülgen.

Höjjetler arisidiki 3 xil teyyarlan'ghan höjjetlerdin bir örnek
Höjjetler arisidiki 3 xil teyyarlan'ghan höjjetlerdin bir örnek
iiif.crossasia.org

Bérlin dölet kutupxanisi bu yéngi höjjetler yighmisi kélishtin burunla Uyghur diyaridin burun élip kélin'gen ikki muhim yighimigha sahibxanliq qiliwatqan bir orun idi. Ulardin biri, 1902-1903-yillirighiche gérmaniyelik meshhur sherqshunas martin xartman (Martin Hartmann) teripidin qeshqer we yerken qatarliq jaylardin sétiwélip bérlin'gha élip kélin'gen we künimizde “Martin xartman yighmisi” nami bilen saqliniwatqan 120 parchidin artuq her xil qolyazmilardur. Yene biri, 1902-yilidin 1914-yilighiche gérmaniye döletlik étnografiye muzéyi teripidin Uyghur élida uyushturghan töt qétimliq qidirip tekshürüsh sepiri jeryanida Uyghur élining herqaysi jayliridin yighiwélinip bérlin'gha élip kélin'gen yighmidur. Miladiye 2-esirdin 14-esirgiche bolghan waqit ichide barliqqa kelgen 22 xil yéziq, 20 xildin artuq tildiki 40 ming parchidin artuq qedimki qol yazma eserlirini öz ichige alghan, shundaqla “Turpan qolyazmiliri yighmisi” dégen nam bilen meshhur bu qolyazmilarmu del mushu kutupxanida.

Bu qétim bérlin dölet kutupxanisigha Uyghurlar hayatining 1799-yilidin 1968-yilighiche bolghan eng qarangghu mezgildiki kishilik munasiwetler, her xil qanun-tüzüm we örp-adetlerni tetqiq qilishta tolimu qimmetlik uchurlar bilen teminleydighan bu yéngi höjjetlerning kélishi, Uyghurlarning yéqinqi zaman hayati we jem'iyet ehwalini tetqiq qilghuchilarni tolimu xursen qildi.

1966-Yilidin 1976-yilighiche dawamlashqan atalmish “Medeniyet inqilabi” mezgilide esebiylik bilen élip bérilghan axturush we köydürüsh qilmishlirining eng chong qurbanliri tarixiy höjjetler we bu höjjetlerni saqlighuchilar bolghan idi. Shu yillarda öyidin birer parche tarixiy höjjet yaki yazma wesiqe tépilip qalghan kishiler éghir jazalargha uchrighan idi. 1980-Yillarda xitayning milletler siyasitide bir'az yumshash körülgen bolsimu, lékin hökümetning turaqsiz siyasitige qarita alliqachan ishenchini yoqatqan Uyghur xelqi, öylirining bulung-puchqaqlirida saqlinip qalghan bir qisim tewerrük höjjetlerni dawamliq saqlashqa jür'et qilalmay tashliwetken yaki erzan bahada sétiwetken, hetta bezilirini öz qoli bilen köydürüwetken. “Qeshqer toxtam höjjetliri” mana mushundaq waqitta bir qisim yighip satarlar yaki etkeschiler teripidin yighiwélinip, sugawara jun ependige oxshash kishilerge yuqiri bahada sétilghan.

Qolyazmilarni nechche ewlad etiwarlap saqlash, amal bolmighanda köchürüp yéngilash arqiliq qoghdap qélish en'enisi Uyghur kitabchiliq we menbeshunasliq tarixining ésil xisletliridin biri. ‍Uyghurlarning ezeldin tartip ejdadliridin qalghan qimmetlik qolyazmilarni we höjjet xaraktérlik tewerrük miraslarni etiwarlap saqlaydighan aditi yéqinqi yillarghiche dawamliship kelgen idi. Shunga bezi a'ililerdin nechche yüz yilliq tarixqa ige eserlerning chiqishi heyran qalarliq ish emes idi. Halbuki, xitay hökümiti bundaq ésil adetlerni bezide “Milletchilik” nilen eyiblise, bezide “Xurapiyliq” bilen eyiblep kelgen, 1949-yilidin kéyin bundaq eserlerni köp qétim yighiwalghan, hetta köydürgen. Bu xildiki tarixiy qolyazma yaki höjjetlerni saqlighuchilarni qolgha élip jazalighan ishlar dawamliq yüz bérip turghan. 1956-Yilidin 1959-yilighiche Uyghur diyarida “Til matériyalliri yighish” ishi élip bérilghan bolup, bu jeryanda nahayiti köp sandiki eserler xelq ichidin yighiwélin'ghan. Ularning köp qismi xitay ijtima'iy penler akadémiyesi, shinjang uniwérsitéti kutupxanisi, Uyghur aptonom rayonluq diniy ishlar idarisi, shinjang ijtima'iy penler akadémiyesi qatarliq orunlargha tapshurulghan. Shu jeryan da gerche nahayiti köp qolyazma eserliri yighiwélin'ghan bolsimu, emma ularning köp qismini hazirghiche qayta köreligen adem yoq.

Uyghur diyaridin eng burun tépilghan islam dewrige a'it yerlik höjjetler 1911-yili yerkende bayqalghan bolup, bu höjjetler miladiye 11-esirning axirqi dewrige toghra kélidighan yer sétish höjjetliridur. Bu höjjetler eyni waqittiki en'giliyening qeshqerde turushluq konsuli sir gyorgé makartnéy (George Macartney) teripidin en'giliyege élip kétilgen. Bu höjjetlerning bir qismi ereb, paris til-yéziqlirida, yene bir qismi shu dewrdiki türki-Uyghur til-yéziqida pütülgen. Bu höjjetler üstide kéyinche w. Minorsky (V. Minorsky), shinasi tékin (Şinasi Tekin), sir gérard klawson (Sir Gerard Clauson) we marsél érdal (Marcel Erdal)gha oxshash meshhur alimlar tetqiqatlar élip barghan.

1920-Yillarning axirida qeshqerdin sétiwélin'ghan, künimizde shwitsiyening lund uniwérsitéti kutupxanisida saqliniwatqan “Gunnar yarring yighmisi” diki qolyazmilar arisida, tarqan yarliqi, soyurghar yarliqliri we uning xarward uniwérsitéti hafton (Houghton) kutupxanisida saqliniwatqan köchürme nusxilirimu xéli burunla tetqiqatchilarning diqqitini tartqan. Bu yighmidiki höjjetler heqqide 1930-yillarda gustaw rekét (Gustav Raquette) bilen bashlan'ghan tetqiqat kéyinche koréyelik tarixshunas kim xodung (Kim Hodung) we yaponiyelik sugawara jun qatarliqlar teripidin téximu chongqurlashturulghan.

Bu qétim shu qeder köp hem qimmiti zor bolghan “Qeshqer toxtam höjjetliri” ning bérlin dölet kutupxanisining torigha qoyulushi we pütün dunyadiki tetqiqatchilarning heqsiz paydilinishigha sunulushi, shundaqla ularning bu kutupxanida saqliniwatqan nechche on ming parche qedimki Uyghur tilidiki höjjetler bilen bilen bir yerge jem bolushi, yene bir qétim gérmaniyening Uyghur tetqiqatidiki muhim bir merkezge aylan'ghanliqidin dérek bermekte. Bu qolyazmilar yene öz nöwitide bügün xitayning irqiy we medeniyet qirghinchiliqigha uchrawatqan Uyghurlarning tarixta yaratqan büyük medeniyet miraslirini dunyagha namayan qilishta, shundaqla özlirining milliy qediriyitini hés qilishta muhim ehmiyetke igidur.

*** Bu obzordiki köz qarashlar peqetla aptorgha xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.