Томуз паҗиәсигә он йил толғанда

Ихтиярий мухбиримиз абдувәли аюп
2019-07-05
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Шүри оюнчуқ завутида хитайлар тәрипидин уруп өлтүрүлгән уйғурлар. 2009-Йили 26-июн, шявгуан.
Шүри оюнчуқ завутида хитайлар тәрипидин уруп өлтүрүлгән уйғурлар. 2009-Йили 26-июн, шявгуан.
Social Media

Бундин он йил бурунқи бүгүнки күнләрдә милләт һазидар иди. 26-Июн күни хитайниң шавгуән шәһиридә наһәқ өлтүрүлгән қериндашлиримиз үчүн һәммә уйғур дәвагәр иди, адаләт тәләп қилишатти, бигунаһ җан үзгәнләр үчүн матәмдар иди. Хитайниң бипәрвалиқи, садайимизни мәнситмәслики, ғәзәплиримизгә етибарсизлиқи сәвәблик диллар пәришан, тиллар лал, нервилар чараслап кәткән иди. Тор бәтләр мусибәт тутуп рәңгини қариға өзгәрткән, үрүмчидә аяллар ақ яғлиқ артип қарилиқ тутқан, тойлар әмәлдин қалдурулған, тор бәтләрдә адаләт, һәққанийәт, ойғиниш шоарлири яңриған иди.

5-Июл уйғурниң виҗданиға, җасаритигә, җәңгиварлиқиға, мәвҗутлуқ ирадисигә байрам болған күн. Бу күн уйғурни кәмситкәнләрниң ишәнчини гумран қилди, бу күн уйғурни бойсундурдуқ дегәнләрниң тенигә титрәк олаштурди, бу күн уйғурниң бирликигә, һөрлүкигә, қудритигә чүшкән шүбһиләрни бәрбат қилди. Бу күндә уйғурлар өзи яшаватқан реаллиқ, еришәлмәйватқан һоқуқ, йүтүрүп қоюватқан салаһийәт һәққидә қайтидин ойланди. Мәвҗутлуқ кризиси уйғурни ойғатти, шуңа кочиларда, мәктәп қорулирида, мәйданларда еғизлардин «яшисун уйғур!» дегән ортақ шоар мәслиһәтлишивалғандәк тәңла яңриди.

Шавгүәндә бигунаһ өлгән уйғурниң паҗиәси вә буниңға һакимийәтниң бипәрвалиқи милләткә өзиниң ким әмәсликини тонутти. Өзини хитайниң нормал пуқраси дәп чүшәкәп йүргән кишиләрму бу пәрвасизлиқ, тәңсизлик, етибарсизлиқ алдида өзиниң кимлики һәққидә ойланди. Үрүмчи кочилирида яйма ечип, қурулушта ишләп, йүк тошуп тинч күн өткүзүпму, мәктәптә җим оқушини оқуп, идаридә сүкүттә ишләп җан беқипму баравәр инсаний иззәткә еришәлмигән уйғур чөчүди. Уйғурларда һоқуқлуқ милләт сүпитидә күчләнмисә сәмәтҗан яки саламәтгүл дегәндәк бир шәхс сүпитидә наһәқ харлиништин қутулушниң һеч қачан мумкин әмәслики ортақ аңға айланди. Бу аң үчүн җанлар пида болди, қанлар төкүлди. Бу аңни тәшәббус қилғанлар қамалди, ғайиб қиливетилди. Миңлиған мәмәтҗан абдуллалар, гүлмирәләр, қаһар ниязлар, нурәлиләр, ниҗатлар, дилшатлар һазирғичә қамақларда қийналмақта.
Һаятимдики әң әпсуслуқ бир хатирәм шу күни тутулуп кәткән қәһриманлар билән биллә болалмиғанлиқимдур. Мән шу күни сәбдашлирим, оқуғучилирим вә достлирим билән бир сәптә болалмиғинимға бир өмүр пушайман қилимән. Мән шу күнләрдә америкада оқуш дәп аталған бағлақта идим.

1-Июлдин башлап хитайниң шу чағдики рәисигә хәтләр йезилди, нур бәкригә очуқ хәт елан қилинди, буларниң һеч бир кар қилмиғандин кейин намайиш қилиш һәққидә муназириләр оттуриға чиқти. Торда намайишчиларниң қәйәргә йиғилиши һәққидә мәслиһәтләр болди, йиғилидиған орунлар бекитилди, намайиш университетларға вә уйғур җамаитигә йеқин хәлқ мәйданида болидиған болди.

Мән намайиш тоғрилиқ мәслиһәтләрдә малийә университети, педагогика университети вә теббий университет оқуғучилириниң қәйәргә йиғилишини ойлашмиғанлиқидин әпсусландим. Намайиш мәйданидин йәнә бирни қилип малийә университетиға йеқин тәнтәрбийә сарийиға йиғилиш тәклипини шундақ бәргүм кәлди, әмма өзүм башлап баралмайдиған намайиш мәйданиға оқуғучиларни чиллиғум кәлмигән иди.

Он йил бурунқи бәшинчи июл ахшими үрүмчини зулмәт қараңғуси қаплиди. Әмма бу бир чирағсиз кечә нәччә миң намайишчи қәһриман үчүн миң бир кечиләрниң башланмиси болуп қалди. Шу кечә ғайиб болғанларниң исимлири намәлум, һеч болмиғанда рошән бир сан болупму сақлинип қалмиди. Шу чирағсиз кечидә ақар юлтуздәк сарқип кәткәнләрниң нури у кечини йоруталмиди, әмма қараңғу қәлбләрни нурландурди. Шу томуз кечисидики оқ авазлири уйғур үчүн бир ойғиниш пүштики болди.

5-Июл кечисидин кейин күчәйгән зулумлар уйғурни күчсиз қиливәтмиди. Түрмиләр, сорақлар, қорқутушлар һөрлүк издигән роһларни үркүтәлмиди, өлүмләр бир қанчә йүз кишини биздин айриған, бизни қәдирлик җанлардин җуда қилған билән уйғурдики җан тикип яшаш, ишләш вә елишиш роһини йоқиталмиди, әксичә ирадимизни, мәвҗутлуқимизни техиму күчләндүрди.

5-Июл паҗиәсидин ойғанған уйғурда игилик тикләш долқуни, китаб оқуш долқуни, ана тил долқуни, иманға қайтиш долқуни йүксәк бир пәллә яратти.

Он йил өтүп кәтти, хитай он йил бурунқи томузда ойғанғанни, зулумға қарши чиққанни, зулумни балдур һес қилғанни җазалиған болса, мана әмди бир милләтни җазалап бойсундурмақчи болуватиду. Хитай милйонлиған уйғурни қамап бизни хитай қилмақчи болди, әмма охшаш лагерларға милләт бойичә қамилип ортақ җазаланған уйғурниң ортақ бир ғәзәп, бир аңға игә қудрәтлик бир күч болуп шәкиллиниватқанлиқини унтуп қалди. Хитай милйонлиған уйғурниң пәрзәнтлирини лагерға қамап хитай қилишқа ишәнди-ю, әмма уларни кочида әркин азадә ойнап йүргән хитай балилиридин пәрқләндүрүп, ким әмәсликини һес қилдуруп техиму мустәһкәм уйғур қиливатқанлиқини, меһир-муһәббәттин мәһрум чоң қилиниватқан бу балиларниң бир күнләрдә синиплар бойичә сәпкә тизилалайдиған җәңчиләргә айлинидиғанлиқини, уларниң лагерларда чоңи кичикигә ғәмхор, кичики чоңиға меһрибан болуп кәлгүсидә өз-ара һәмнәпәс болидиған, һәр қачан уюшалайдиған, ата-анисини сеғинип қәлби лагерға болған нәпрәткә толған бир қошунға айлинидиғанлиқини һес қилалмиди.

5-Июл паҗиәси арқилиқ хитай миллитимизгә өзиниң кимликини әскәрткән болса, бу қетимлиқ омумий тутқун вә җаза лагерлири арқилиқ уйғурға кимликни кимләр билән қоғдаш, һөрлүкни кимләрни тәшкилләп қандақ қолға кәлтүрүш, қандақ кишиләр билән һәрикәт қилишни өгинидиған тепилмас пурсәтләрни яритип бәрди, уйғурниң ичидики һәр қайси саһәләргә чечилип кәткән мунәввәрләрни лагер исми билән бир йәргә топлап уларни сәпдашқа, тәқдирдашқа айландуруп бәрди. Хитай әмәлийәттә уйғурни ассимилятсийә қилидиған җаза лагерлири қурмиди бәлки коммунист һакимийәткә җаза йүрүш қилидиған бир зәрбидарлар топини уюштуруп бәрди. Хитай аримиздики күнниң сериқини көрүп шәхсийәтчилишип нәписниң қуллириға айлинип кәткән биғәм инсанларни ойғитип уйғур қилип бәрди, бизгә кәлгүсини қуруп чиқидиған зулумларда тавланған зәбәрдәс уйғурни җәвһәрләп бәрди.

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Толуқ бәт