Германийәниң “түркистан експедитсийәси” вә униңға йошурунған сирлар

Берлиндин обзорчимиз абләт сәмәт тәйярлиди
2023.12.19
emil-trinkler-xanns-meyer.jpg Емил тринклер (оңда) вә сәнәт тәшвиқат бөлүми мәсули ханнс мейер “тринклер йиғмиси” алдида. 1930-Йили.
Public Domain

Хитай әмәлдарлири билән хитай һөкүмитиниң уйғур дияриниң тәбиий байлиқлири вә мәдәнийәт мираслирини өзлириниң шәхсий мәнпәәтлири үчүн халиғанчә ишләткәнлики һәм ишлитиватқанлиқи бир йеңилиқ әмәс. Бу муқәддәс тупрақниң әсли игилирини қул орнида харлаватқан, тарихий йәрлирини йоқитиватқан, һәтта тарихий шәхислириниң һәйкәллиригиму арам бәрмәй қомуруп ташлаватқан бүгүнки күндә, хитайниң өткән әсирдин қалған бу хил һакимийәт зораванлиқи көпәйсә көпәйдики, һәргиз азлимиди.

Германийәниң шималидики порт шәһири бременда “деңиз үсти музейи” дәп атилидиған көлими кичик, әмма нами мәшһур бир етнографийә музейи бар. Асия, африқа вә җәнубий америка қатарлиқ қитәләрдин елип келингән миңлиған тәбиәт вә мәдәнийәт буюмлири арисида башқа буюмлардин пәрқлинип туридиған 333 данә асарәтиқә бар. Һәйкәлләрниң башлири вә бәдән қисминиң парчилири, ойма яғачлар һәмдә там рәсимлири парчилиридин тәшкил тапқан бу зор топламниң уйғур дияридин елип келингәнлики бизниң алаһидә диққитимизни чекиду. Йил дәври буниңдин 1500 йилғичә болған қәдимки дәвирләрдин қалған бу қиммәтлик буюмлар 1902-йилидин 1914-йилиғичә шәрқий түркистандин германийәгә елип келингән буюмларға селиштурғанда, мундақ икки икки хил алаһидиликкә игә: биринчидин, герман екиспедитсийәчилири илгири елип кәлгән буюмлар шәрқий түркистанниң шималий қисмидики қәдимки мәдәнийәт мәркәзлиридин йиғивелинған болса, бу асарәтиқиләр тәклимаканниң җәнубий гирвикидики қәдимки шәһәр харабиликлиридин, йәни дәндан уйлуқ, пиялма, равақ вә нийә қәдимий шәһәр харабилиридин қезивелинип. Германийәгә елип келингән; иккинчидин, тарихи узун болған бу асарә-әтиқиләр илгирики буюмларға қариғанда бираз кейинрәк дәврдә, йәни 1929-йили германийәгә елип келингән. Әлвәттә, кейинчәк елип келингән бу асарәтиқиләрниң келиш сәвәби вә байқалғандин кейин баштин кәчүргән кәчүрмишлириму бурунқи асарәтиқиләрдин алаһидә пәрқлиниду.

Дәрвәқә, бу асарә-әтиқиләр һәр хил сәвәбләр түпәйлидин 1927-йилидин 1929-йилиғичә елип берилған “германийә түркистан икспедитсийәси” ниң нәтиҗисидә йиғивелинған. Бу йиғминиң нами әйни вақитта бу екиспедитсийәни тәшкиллигән вә 3 кишилик кичик әтрәтниң башлиқи болған емил тринклер (Emil Trinkler) ниң нами билән “тирнклер топлими” дәп аталған.

Германийә екиспедитсийәчилириниң 20-әсирниң башлирида шәрқий түркистанда елип барған 4-қетимлиқ қидирип тәкшүрүш сәпиридин кейин, узақ өтмәйла 1-дуня уруши партлиған иди. Униң үстигә милитарист яң зеңшинниң уйғур дияриниң һакимийәт тәхтини игиләп, ишикни етивелиш вә йәрлик хәлқләрни наданлиқта тутуп туруштәк җаһаләтлик һөкүмранлиқи түпәйлидин, явропа екиспедитсийәчилириниң бурунқидәк халиған вақтида шәрқий түркистанға келәләйдиған мумкинчилики болмай қалғаниди.

Ундақта, “тринклер йиғмиси” ға тәвә бу асарәтиқиләр бремен деңиз үсти музейиға қандақ елип келингән?

Дәрвәқә, германийәниң илгирики мәшһур екиспедитсийәчилиридин ака-ука шлагентвайтларға охшашла җуғрапийә саһәсидә йетишкән, өлчәш вә сизиш билимлирини пухта игилигән, шундақла тәвәккүлчилик роһиға бай германийәлик бир яш йигит, 1-дуня урушидин кейин ташқий дуняға етилип қалған шәрқий түркистанниң сирлиқ қовуқини қайта ечишқа бәл бағлайду. Бу яш дәл емил тринклер иди! униң шәрқий түркистанға бериш үчүн 1925-йилидин башлап көрсәткән тиришчанлиқи 1927-йилиға кәлгәндә мевә бериду. Тринклерниң шәрқий түркистанға қилмақчи болған сәпири үчүн керәклик иқтисадий ярдәмләрни қолға кәлтүрүшиму шу йилларда германийәдә әң мәшһур шәхскә айланған свен һединниң биваситә қоллиши вә тәвсийә қилиши билән асанла һәл болиду. Униң бу қетимлиқ сәпири германийәдин айрилип кәшмир арқилиқ шәрқий түркистан тупрақлириға қәдәм қойғучә, йәни бурунқи мәшһур археологларниң изини бойлап таки хотәнниң мазартағ дегән йеригә барғичә оңушлуқ давамлишиду.

Һалбуки, униңдин кейин арқа-арқидин кәлгән келишмәсликләр тринклерни еғир қисмәтләргә муптила қилиду. Ойлимиған йәрдин у қолға елинип қәшқәргә елип берилиду вә нәзәрбәнд қилиниду. Униң тәклимаканниң җәнубий гирвәклиридики қәдимки шәһәр харабилиридин йиғқан асарәтиқилири мусадирә қилиниду. Бу тоғрилиқ хитай вә германийә архиплирида көп болмисиму, әмма анчә-мунчә мәлумат мәвҗут. Тринклер өзиниң мусадирә қилинған асарәтиқилирини қайтурувелиштин үмидини үзгән бир вақитта, яң зеңшинниң өлкилик һөкүмити вә бейҗиңдики шималий милитаристлар һөкүмити қандақтур бир сәвәб билән униң тәклимаканниң җәнубий қирғақлиридин топлиған йиғмилирини толуқ қайтуруп бериду. Һалбуки, буниңға сәвәбчи болған ишлар вә дипломатийәлик арқа көрүнүшләр һәққидә мәхсус әсәр йезип қалдуруш, тринклергә несиб болмайду. Йәни “5-қетимлиқ турпан екиспедитсийәси” дәп аталған йәнә бир қетимлиқ сәпәр тәйярлиқиға киришкән тринклерниң күтүлмигәндә машина һадисисигә йолуқуп аләмдин өтүши билән униң бу пиланлири өз җайида тохтап қалиду.

Емил тринклер вә униң һәмраһлириниң уйғур диярида елип барған сәпәрлири, уларниң бешиға кәлгән келишмәсликләр һәққидә германийә һәмдә шиветсарийәдики пәрқлиқ архипларда наһайити көп материяллар сақланмақта. Уларниң нурғун җапа-мушәққәтләр бәдилигә германийәгә елип кәлгән асарәтиқилири һәққидики тәтқиқатлар вә нәшр қилинған мақалиләрму бурунқилардин көп һәм мукәммәл. Бремен деңиз үсти музейидики әтиварлинип сақлап келиниватқан вә үзүлдүрмәй көргәзмигә қоюлуватқан бу мәдәнийәт байлиқлири, буларға мунасивәтлик тәтқиқат нәтиҗилири, шундақла мунасивәтлик сәпәр хатирилири дәсләп тринклерниң өзи тәрипидин, кейинчә һәмраһлири һелмут де тера (Helmut de Téra) вә валтер бошард (Walter Bosshard) тәрипидин, улардин кейин йәнә башқилар тәрипидин елан қилинишқа башлиған.

Һалбуки, уларниң өзлири вә кейинкиләргә, һәтта һазирқи кишиләргиму сир болуп келиватқини, өз дәвридә мусадирә қилинған буюмлириниң тринклер вә һәмраһлириға бирдинла толуқи билән қайтуруп берилиши вә уларниң германийәгә елип кетилишигә рухсәт қилинишидур. Шу вақитларда әнгилийәлик мәшһур археолог аврел стәйин (Aurel Stein) ниң ахирқи сәпиридә йиғқан азғинә буюмлири тартивелип, уни рәһимсизлик билән чиградин қоғлап чиқарған; йәнә бир атақлиқ сәйяһ шиветсийәлик свен һедин (Sven Hedin) ниң уйғур дияридики тәкшүрүши җәрянида униң һәр бир қәдимини қаттиқ назарәт астиға алған хитай даирилири немә үчүн тринклергә алаһидә муамилә қилиду? йәни униң мусадирә қилинған асарәтиқилирини немә сәвәбтин қайтуруп бериду?

Тринклер вә һәмраһлири өз дөләтлиридин айрим-айрип йолға чиқип, 1927-йили 4-айда кәшмирниң пайтәхти сиринагарда бир-бири билән учрашқан һәмдә бирликтә ладаққа қарап йолға чиққан. Улар әйни вақитта адолф шлагентвайт маңған йол билән меңип, йол бойи өлчәш, сизиш, филимға елиш вә башқа ишлар билән мәшғул болуп, шу йили 10-айниң 7-күни қарақашқа йетип бариду. Қишни тәклимакандики мәшһур мәдәнийәт излиридин пиялма, йотқан, дәндан ойлуқ вә равақ қатарлиқ йәрләрни қезиш, тәкшүрүш вә асарә-әтиқиләр йиғиш билән өткүзиду. 1928-Йили 4-айниң 4-күни тринклер йәнә бир тарихий йәр - мазартағқа йетип кәлгәндә күтүлмигән бир әһвал йүз бериду. Йәни бу йәрдә уларға хитай даирилириниң алаһидә бир буйруқи йәткүзүлиду. Бу буйруқта уларниң қанунсиз қезиш елип барғанлиқи сәвәблик, ишини тохтитип дәрһал қәшқәргә бериши буйрулиду. Улар буйруққа бинаән арқисиға қайтип йәркәнгә кәлгәндә, хитай даирилири тәрипидин тутулуп қәшқәргә ялап елип берилиду. Уларниң йиғқан асарәтиқилириниң мусадирә қилинғанлиқи уқтурулиду. Һәтта дәсләпки бир нәччә айда тринклер вә һәмраһлириниң қәшқәр шәһириниң сиртиға чиқишиниңму чәкләнгәнлики билдүрүлиду. Бу вақитта германийә ташқий ишлар министирлиқи, германийәниң бейҗиң, шаңхәй вә тйәнҗиндики консулханилири, әнгилийәниң қәшқәрдә турушлуқ консули, шивитсарийәниң шаңхәйдә турушлуқ консули қатарлиқ дипломатийә органлириниң тиришчанлиқиму һечқандақ нәтиҗә бәрмәйду. Тринклерниң милитарист җин шурен вә хитай мәркизий һөкүмитигә язған әрзиму җавабсиз қалиду.

“берлин кәчлик гезити” ниң 1928-йили 10-айниң 18-күнидики санида елан қилинған “германийәлик тәтқиқатчи хитайда қолға елинди” мавзулуқ хәвәр.
“берлин кәчлик гезити” ниң 1928-йили 10-айниң 18-күнидики санида елан қилинған “германийәлик тәтқиқатчи хитайда қолға елинди” мавзулуқ хәвәр.
Public Domain

Шу йили 10-айда тринклер вә һәмраһлириниң қолға елинғанлиқ хәвири явропаға, һәтта пүтүн дуняға ашкара болиду. явропадики чоң дөләтләрниң гезитлиридә бу һәқтә хәвәрләр бесилиду. Хитайдики көп тиражлиқ гезитләр, тринклер йиғмисини мусадирә қилиш, тринкләр вә һәмраһлирини җазалаш, уларни чиградин дәрһал қоғлап чиқириш һәққидики учурларға алаһидә йәр бериду.

Германийә һөкүмити шу күнләрдә уйғур диярида археологийилик тәкшүрүш елип бериватқан, җин шурен вә җяң җйеши билән йеқин мунасивити болған свен һединдин тринклер вә һәмраһлириға ярдәм беришини, бу мәсилини һәл қилишини тәләп қилиду. Свен һединниң ариға чүшүши билән җин шурен 333 асарәтиқә буюминиң йеримини тринклергә қайтуруп бериш вә қалған йеримини һөкүмәт игидарчилиқиға өткүзүвелиш қарарини бериду.

Җин шуренниң тринклер йиғқан асарәтиқиләрниң йерими қайтуруп бериш һәққидә чүшүргән буйруқиниң германчә тәрҗимиси. (1928-Йили 12-айниң 28-күни)
Җин шуренниң тринклер йиғқан асарәтиқиләрниң йерими қайтуруп бериш һәққидә чүшүргән буйруқиниң германчә тәрҗимиси. (1928-Йили 12-айниң 28-күни)
Public Domein

1929-Йили 2-айниң 16-күни хитай мәркизий һөкүмитидин қәшқәрдә мусадирә қилинған асарәтиқиләрниң һәммисини тринклергә қайтуруп бериш һәққидики пәрманму йетип келиду. Хитай дөләтлик қәдики әсәрләр идарисиниң башлиқи өз қоли билән язған бу узун мәктупта, хитай вә германийә арисидики йеқин мунасивәтләр көздә тутулуп, мусадирә қилинған асарәтиқиләрни тринклергә қайтуруп бериш қарар қилинғанлиқи йезилғаниди.

Хош, ундақта бир йилға йеқин тринклер вә һәмраһлириға қопал муамилә қилип йиғмилирини мусадирә қилған милитарист җин шурен вә хитай мәркизий һөкүмити немә үчүн 1929-йилиға кәлгәндә бирдинла өзгәргән? ахирқи қарарниң чиқишиға зади немә сәвәбчи болған?

Мәлум болғинидәк, 1928-йили уйғур дияриниң сиясий сәһнисидә сиясий өзгириш йүз берип, 1912-йилидин буян уйғур дияриниң һакимийәт тәхтигә минивалған сиясий сеһиргәр яң зеңшин харҗи ишлар назири пән явнән тәрипидин етип өлтүрүлгән иди. Пән явнәнниң сиясий өзгиришини мәғлуп қилип, уйғур дияриниң тәхтини игилигән җин шурен һакимийәт бешиға чиқа-чиқмайла йеңичә бир пилан түзүшкә башлайду. У, уйғур дияриниң алтун, көмүш, пахта вә терә-юңлирини зор миқдарда чәт әлләргә сетишқа киришиду. У, бу содидин киргән пул байлиқлирини дәсмайә қилипо өзигә илғар қорал-ярағ сетип берәләйдиған, шундақла әскәрлиригә заманиви тәлим-тәрбийә берәләйдиған бир дөләт издәшкә башлайду. Узун өтмәйла у 1-дуня урушида мәғлуп болған болсиму, әмма қисқа вақит ичидә явропада күчлүк бир дөләткә айланған германийәни өзигә нишан қилиду. У өзиниң бу арзусиға йетиш үчүн германийәдә алаһидә тәсири бар болған свен һединдәк дуняға мәшһур екиспедитсийәчиниң нопузидин пайдилинишниң муһимлиқини һес қилиду. Свен һединму униң гәнсу билән шәрқий түркистанни бирләштүрүп, өз алдиға айрим бир дөләт қуруш пиланидин хәвәрдар иди. Шуңа у свен һединниң асарәтиқиләрни қайтуруп бериш һәққидики тәлипини рәт қилмайду, әмма хитай мәркизий һөкүмитиниң бу һәқтики ахирқи қарари кәлмәй туруп, мусадирә қилинған асарәтиқиләрни қайтуруп бериштинму еһтият қилиду. Һалбуки, җин шурен свен һединниң хитай мәркизий һөкүмити биләнму наһайити устилиқ билән чоң бир оюн ойнаватқанлиқини билмәйтти. Җин шурен мусадирә қилинған асарәтиқиләрни тринклер вә һәмраһлириға қайтуруп бериш һесабиға өзиниң вә юқири дәриҗилик әмәлдарлириниң балилиридин болуп 5 кишини германийә әвәтмәкчи болиду. У, германийә тәрәптин өз оғуллирини өз ичигә алған бу 5 кишини һәрбий мәктәптә оқутуп тәрбийәләп беришни тәләп қилиду. Шундақла уларни өзиниң кәлгүси чоң пилани үчүн тәйярлашқа киришиду.

1929-Йили германийә һөкүмити хитай мәркизий һөкүмити билән нурғун тохтамларни түзиду. Германийә шу йилила бир нәччә һәрбий әмәлдарлирини нәнҗиңгә йоллап, хитай әскәрлиригә германийә усулида тәлим-тәрбийә беришни башливетиду. 1930-Йилиниң башлириға кәлгәндә, хитайдин германийәдики әскирий мәктәпләрдә тәлим елишқа әвәтилгән 1000 нәпәр талланған әскәр берлинға йетип бариду. Милитарист җин шуренму бу пурсәтни ғәниймәт билип, өз оғлини өз ичигә алған 5 нәпәр хитай яшни бурһан шәһидиниң йол башчилиқида берлинға йолға салиду.

*** Бу обзордики көз қарашлар пәқәтла апторға хас болуп, радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.