Gérmaniyening “Türkistan ékspéditsiyesi” we uninggha yoshurun'ghan sirlar

Bérlindin obzorchimiz ablet semet teyyarlidi
2023.12.19
emil-trinkler-xanns-meyer.jpg Émil trinklér (ongda) we sen'et teshwiqat bölümi mes'uli xanns méyér “Trinklér yighmisi” aldida. 1930-Yili.
Public Domain

Xitay emeldarliri bilen xitay hökümitining Uyghur diyarining tebi'iy bayliqliri we medeniyet miraslirini özlirining shexsiy menpe'etliri üchün xalighanche ishletkenliki hem ishlitiwatqanliqi bir yéngiliq emes. Bu muqeddes tupraqning esli igilirini qul ornida xarlawatqan, tarixiy yerlirini yoqitiwatqan, hetta tarixiy shexislirining heykellirigimu aram bermey qomurup tashlawatqan bügünki künde, xitayning ötken esirdin qalghan bu xil hakimiyet zorawanliqi köpeyse köpeydiki, hergiz azlimidi.

Gérmaniyening shimalidiki port shehiri bréménda “Déngiz üsti muzéyi” dep atilidighan kölimi kichik, emma nami meshhur bir étnografiye muzéyi bar. Asiya, afriqa we jenubiy amérika qatarliq qit'elerdin élip kélin'gen minglighan tebi'et we medeniyet buyumliri arisida bashqa buyumlardin perqlinip turidighan 333 dane asar'etiqe bar. Heykellerning bashliri we beden qismining parchiliri, oyma yaghachlar hemde tam resimliri parchiliridin teshkil tapqan bu zor toplamning Uyghur diyaridin élip kélin'genliki bizning alahide diqqitimizni chékidu. Yil dewri buningdin 1500 yilghiche bolghan qedimki dewirlerdin qalghan bu qimmetlik buyumlar 1902-yilidin 1914-yilighiche sherqiy türkistandin gérmaniyege élip kélin'gen buyumlargha sélishturghanda, mundaq ikki ikki xil alahidilikke ige: birinchidin, gérman ékispéditsiyechiliri ilgiri élip kelgen buyumlar sherqiy türkistanning shimaliy qismidiki qedimki medeniyet merkezliridin yighiwélin'ghan bolsa, bu asar'etiqiler teklimakanning jenubiy girwikidiki qedimki sheher xarabilikliridin, yeni dendan uyluq, piyalma, rawaq we niye qedimiy sheher xarabiliridin qéziwélinip. Gérmaniyege élip kélin'gen؛ ikkinchidin, tarixi uzun bolghan bu asare-etiqiler ilgiriki buyumlargha qarighanda bir'az kéyinrek dewrde, yeni 1929-yili gérmaniyege élip kélin'gen. Elwette, kéyinchek élip kélin'gen bu asar'etiqilerning kélish sewebi we bayqalghandin kéyin bashtin kechürgen kechürmishlirimu burunqi asar'etiqilerdin alahide perqlinidu.

Derweqe, bu asare-etiqiler her xil sewebler tüpeylidin 1927-yilidin 1929-yilighiche élip bérilghan “Gérmaniye türkistan ikspéditsiyesi” ning netijiside yighiwélin'ghan. Bu yighmining nami eyni waqitta bu ékispéditsiyeni teshkilligen we 3 kishilik kichik etretning bashliqi bolghan émil trinklér (Emil Trinkler) ning nami bilen “Tirnklér toplimi” dep atalghan.

Gérmaniye ékispéditsiyechilirining 20-esirning bashlirida sherqiy türkistanda élip barghan 4-qétimliq qidirip tekshürüsh sepiridin kéyin, uzaq ötmeyla 1-dunya urushi partlighan idi. Uning üstige militarist yang zéngshinning Uyghur diyarining hakimiyet textini igilep, ishikni étiwélish we yerlik xelqlerni nadanliqta tutup turushtek jahaletlik hökümranliqi tüpeylidin, yawropa ékispéditsiyechilirining burunqidek xalighan waqtida sherqiy türkistan'gha kéleleydighan mumkinchiliki bolmay qalghanidi.

Undaqta, “Trinklér yighmisi” gha tewe bu asar'etiqiler brémén déngiz üsti muzéyigha qandaq élip kélin'gen?

Derweqe, gérmaniyening ilgiriki meshhur ékispéditsiyechiliridin aka-uka shlagéntwaytlargha oxshashla jughrapiye saheside yétishken, ölchesh we sizish bilimlirini puxta igiligen, shundaqla tewekkülchilik rohigha bay gérmaniyelik bir yash yigit, 1-dunya urushidin kéyin tashqiy dunyagha étilip qalghan sherqiy türkistanning sirliq qowuqini qayta échishqa bel baghlaydu. Bu yash del émil trinklér idi! uning sherqiy türkistan'gha bérish üchün 1925-yilidin bashlap körsetken tirishchanliqi 1927-yiligha kelgende méwe béridu. Trinklérning sherqiy türkistan'gha qilmaqchi bolghan sepiri üchün kéreklik iqtisadiy yardemlerni qolgha keltürüshimu shu yillarda gérmaniyede eng meshhur shexske aylan'ghan swén hédinning biwasite qollishi we tewsiye qilishi bilen asanla hel bolidu. Uning bu qétimliq sepiri gérmaniyedin ayrilip keshmir arqiliq sherqiy türkistan tupraqlirigha qedem qoyghuche, yeni burunqi meshhur arxé'ologlarning izini boylap taki xotenning mazartagh dégen yérige barghiche ongushluq dawamlishidu.

Halbuki, uningdin kéyin arqa-arqidin kelgen kélishmeslikler trinklérni éghir qismetlerge muptila qilidu. Oylimighan yerdin u qolgha élinip qeshqerge élip bérilidu we nezerbend qilinidu. Uning teklimakanning jenubiy girwekliridiki qedimki sheher xarabiliridin yighqan asar'etiqiliri musadire qilinidu. Bu toghriliq xitay we gérmaniye arxiplirida köp bolmisimu, emma anche-munche melumat mewjut. Trinklér özining musadire qilin'ghan asar'etiqilirini qayturuwélishtin ümidini üzgen bir waqitta, yang zéngshinning ölkilik hökümiti we béyjingdiki shimaliy militaristlar hökümiti qandaqtur bir seweb bilen uning teklimakanning jenubiy qirghaqliridin toplighan yighmilirini toluq qayturup béridu. Halbuki, buninggha sewebchi bolghan ishlar we diplomatiyelik arqa körünüshler heqqide mexsus eser yézip qaldurush, trinklérge nésib bolmaydu. Yeni “5-Qétimliq turpan ékispéditsiyesi” dep atalghan yene bir qétimliq seper teyyarliqigha kirishken trinklérning kütülmigende mashina hadisisige yoluqup alemdin ötüshi bilen uning bu pilanliri öz jayida toxtap qalidu.

Émil trinklér we uning hemrahlirining Uyghur diyarida élip barghan seperliri, ularning béshigha kelgen kélishmeslikler heqqide gérmaniye hemde shiwétsariyediki perqliq arxiplarda nahayiti köp matériyallar saqlanmaqta. Ularning nurghun japa-musheqqetler bedilige gérmaniyege élip kelgen asar'etiqiliri heqqidiki tetqiqatlar we neshr qilin'ghan maqalilermu burunqilardin köp hem mukemmel. Brémén déngiz üsti muzéyidiki etiwarlinip saqlap kéliniwatqan we üzüldürmey körgezmige qoyuluwatqan bu medeniyet bayliqliri, bulargha munasiwetlik tetqiqat netijiliri, shundaqla munasiwetlik seper xatiriliri deslep trinklérning özi teripidin, kéyinche hemrahliri hélmut dé téra (Helmut de Téra) we waltér boshard (Walter Bosshard) teripidin, ulardin kéyin yene bashqilar teripidin élan qilinishqa bashlighan.

Halbuki, ularning özliri we kéyinkilerge, hetta hazirqi kishilergimu sir bolup kéliwatqini, öz dewride musadire qilin'ghan buyumlirining trinklér we hemrahlirigha birdinla toluqi bilen qayturup bérilishi we ularning gérmaniyege élip kétilishige ruxset qilinishidur. Shu waqitlarda en'giliyelik meshhur arxé'olog awrél steyin (Aurel Stein) ning axirqi sepiride yighqan azghine buyumliri tartiwélip, uni rehimsizlik bilen chigradin qoghlap chiqarghan؛ yene bir ataqliq seyyah shiwétsiyelik swén hédin (Sven Hedin) ning Uyghur diyaridiki tekshürüshi jeryanida uning her bir qedimini qattiq nazaret astigha alghan xitay da'iriliri néme üchün trinklérge alahide mu'amile qilidu? yeni uning musadire qilin'ghan asar'etiqilirini néme sewebtin qayturup béridu?

Trinklér we hemrahliri öz döletliridin ayrim-ayrip yolgha chiqip, 1927-yili 4-ayda keshmirning paytexti sirinagarda bir-biri bilen uchrashqan hemde birlikte ladaqqa qarap yolgha chiqqan. Ular eyni waqitta adolf shlagéntwayt mangghan yol bilen méngip, yol boyi ölchesh, sizish, filimgha élish we bashqa ishlar bilen meshghul bolup, shu yili 10-ayning 7-küni qaraqashqa yétip baridu. Qishni teklimakandiki meshhur medeniyet izliridin piyalma, yotqan, dendan oyluq we rawaq qatarliq yerlerni qézish, tekshürüsh we asare-etiqiler yighish bilen ötküzidu. 1928-Yili 4-ayning 4-küni trinklér yene bir tarixiy yer - mazartaghqa yétip kelgende kütülmigen bir ehwal yüz béridu. Yeni bu yerde ulargha xitay da'irilirining alahide bir buyruqi yetküzülidu. Bu buyruqta ularning qanunsiz qézish élip barghanliqi seweblik, ishini toxtitip derhal qeshqerge bérishi buyrulidu. Ular buyruqqa bina'en arqisigha qaytip yerken'ge kelgende, xitay da'iriliri teripidin tutulup qeshqerge yalap élip bérilidu. Ularning yighqan asar'etiqilirining musadire qilin'ghanliqi uqturulidu. Hetta deslepki bir nechche ayda trinklér we hemrahlirining qeshqer shehirining sirtigha chiqishiningmu cheklen'genliki bildürülidu. Bu waqitta gérmaniye tashqiy ishlar ministirliqi, gérmaniyening béyjing, shangxey we tyenjindiki konsulxaniliri, en'giliyening qeshqerde turushluq konsuli, shiwitsariyening shangxeyde turushluq konsuli qatarliq diplomatiye organlirining tirishchanliqimu héchqandaq netije bermeydu. Trinklérning militarist jin shurén we xitay merkiziy hökümitige yazghan erzimu jawabsiz qalidu.

“Bérlin kechlik géziti” ning 1928-yili 10-ayning 18-künidiki sanida élan qilin'ghan “Gérmaniyelik tetqiqatchi xitayda qolgha élindi” mawzuluq xewer.
“Bérlin kechlik géziti” ning 1928-yili 10-ayning 18-künidiki sanida élan qilin'ghan “Gérmaniyelik tetqiqatchi xitayda qolgha élindi” mawzuluq xewer.
Public Domain

Shu yili 10-ayda trinklér we hemrahlirining qolgha élin'ghanliq xewiri yawropagha, hetta pütün dunyagha ashkara bolidu. Yawropadiki chong döletlerning gézitliride bu heqte xewerler bésilidu. Xitaydiki köp tirazhliq gézitler, trinklér yighmisini musadire qilish, trinkler we hemrahlirini jazalash, ularni chigradin derhal qoghlap chiqirish heqqidiki uchurlargha alahide yer béridu.

Gérmaniye hökümiti shu künlerde Uyghur diyarida arxé'ologiyilik tekshürüsh élip bériwatqan, jin shurén we jyang jyéshi bilen yéqin munasiwiti bolghan swén hédindin trinklér we hemrahlirigha yardem bérishini, bu mesilini hel qilishini telep qilidu. Swén hédinning arigha chüshüshi bilen jin shurén 333 asar'etiqe buyumining yérimini trinklérge qayturup bérish we qalghan yérimini hökümet igidarchiliqigha ötküzüwélish qararini béridu.

Jin shurénning trinklér yighqan asar'etiqilerning yérimi qayturup bérish heqqide chüshürgen buyruqining gérmanche terjimisi. (1928-Yili 12-ayning 28-küni)
Jin shurénning trinklér yighqan asar'etiqilerning yérimi qayturup bérish heqqide chüshürgen buyruqining gérmanche terjimisi. (1928-Yili 12-ayning 28-küni)
Public Domein

1929-Yili 2-ayning 16-küni xitay merkiziy hökümitidin qeshqerde musadire qilin'ghan asar'etiqilerning hemmisini trinklérge qayturup bérish heqqidiki permanmu yétip kélidu. Xitay döletlik qediki eserler idarisining bashliqi öz qoli bilen yazghan bu uzun mektupta, xitay we gérmaniye arisidiki yéqin munasiwetler közde tutulup, musadire qilin'ghan asar'etiqilerni trinklérge qayturup bérish qarar qilin'ghanliqi yézilghanidi.

Xosh, undaqta bir yilgha yéqin trinklér we hemrahlirigha qopal mu'amile qilip yighmilirini musadire qilghan militarist jin shurén we xitay merkiziy hökümiti néme üchün 1929-yiligha kelgende birdinla özgergen? axirqi qararning chiqishigha zadi néme sewebchi bolghan?

Melum bolghinidek, 1928-yili Uyghur diyarining siyasiy sehniside siyasiy özgirish yüz bérip, 1912-yilidin buyan Uyghur diyarining hakimiyet textige miniwalghan siyasiy séhirger yang zéngshin xarji ishlar naziri pen yawnen teripidin étip öltürülgen idi. Pen yawnenning siyasiy özgirishini meghlup qilip, Uyghur diyarining textini igiligen jin shurén hakimiyet béshigha chiqa-chiqmayla yéngiche bir pilan tüzüshke bashlaydu. U, Uyghur diyarining altun, kömüsh, paxta we tére-yunglirini zor miqdarda chet ellerge sétishqa kirishidu. U, bu sodidin kirgen pul bayliqlirini desmaye qilipo özige ilghar qoral-yaragh sétip béreleydighan, shundaqla eskerlirige zamaniwi telim-terbiye béreleydighan bir dölet izdeshke bashlaydu. Uzun ötmeyla u 1-dunya urushida meghlup bolghan bolsimu, emma qisqa waqit ichide yawropada küchlük bir döletke aylan'ghan gérmaniyeni özige nishan qilidu. U özining bu arzusigha yétish üchün gérmaniyede alahide tesiri bar bolghan swén hédindek dunyagha meshhur ékispéditsiyechining nopuzidin paydilinishning muhimliqini hés qilidu. Swén hédinmu uning gensu bilen sherqiy türkistanni birleshtürüp, öz aldigha ayrim bir dölet qurush pilanidin xewerdar idi. Shunga u swén hédinning asar'etiqilerni qayturup bérish heqqidiki telipini ret qilmaydu, emma xitay merkiziy hökümitining bu heqtiki axirqi qarari kelmey turup, musadire qilin'ghan asar'etiqilerni qayturup bérishtinmu éhtiyat qilidu. Halbuki, jin shurén swén hédinning xitay merkiziy hökümiti bilenmu nahayiti ustiliq bilen chong bir oyun oynawatqanliqini bilmeytti. Jin shurén musadire qilin'ghan asar'etiqilerni trinklér we hemrahlirigha qayturup bérish hésabigha özining we yuqiri derijilik emeldarlirining baliliridin bolup 5 kishini gérmaniye ewetmekchi bolidu. U, gérmaniye tereptin öz oghullirini öz ichige alghan bu 5 kishini herbiy mektepte oqutup terbiyelep bérishni telep qilidu. Shundaqla ularni özining kelgüsi chong pilani üchün teyyarlashqa kirishidu.

1929-Yili gérmaniye hökümiti xitay merkiziy hökümiti bilen nurghun toxtamlarni tüzidu. Gérmaniye shu yilila bir nechche herbiy emeldarlirini nenjingge yollap, xitay eskerlirige gérmaniye usulida telim-terbiye bérishni bashliwétidu. 1930-Yilining bashlirigha kelgende, xitaydin gérmaniyediki eskiriy mekteplerde telim élishqa ewetilgen 1000 neper tallan'ghan esker bérlin'gha yétip baridu. Militarist jin shurénmu bu pursetni gheniymet bilip, öz oghlini öz ichige alghan 5 neper xitay yashni burhan shehidining yol bashchiliqida bérlin'gha yolgha salidu.

*** Bu obzordiki köz qarashlar peqetla aptorgha xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.