Esirdin halqighan hesret: türkiyening Uyghur diyarida konsulxana échish arzusi

Bérlindin obzorchimiz ablet semet teyyarlidi
2023.12.07
ayyuje-turkesh-tash.jpg Türkiye “Iyi” partiyesining chet'eldiki türkler we türkiy xelqlerge mes'ul mu'awin re'isi ayyüje türkesh tash xanim türkiye parlaménti omumiy yighinida söz qilmaqta. 2023-Yili noyabir.
RFA/Erkin Tarim

Bu yil 11-ayning 28-küni erkin asiya radiyosi torida élan qilin'ghan bir xewerge asaslan'ghanda, 11-ayning 24-künidiki türkiye parlaménti omumiy yighinida türkiye “Iyi” partiyesining chet eldiki türkler we türkiy xelqlerge mes'ul mu'awin parlamént ezasi ayyüje türkesh tash (Ayyüce Türkeş Taş) xanim söz qilip, Uyghur diyarida yüz bériwatqan zulum we her türlük qirghinchiliqlarni közitip turush üchün, türkiyning Uyghur diyarida bir konsulxana échishi shert ikenlikini tekitligen. Ataqliq türk siyasetchisi, türk milletchilik herikitining péshwaliridin biri bolghan merhum alp arslan türkesh (Alp Arslan Türkeş) qizi bolghan ayyüje türkesh tash xanimning ismi-jismigha munasip bu chaqiriqi, muhajirettiki Uyghurlarni tolimu söyündürgen idi. Halbuki, yéqinqi bir nechche yildin béri türkiye parlaméntida Uyghurlar we Uyghur diyari bilen munasiwetlik tekliplerning hemmisining dégüdek ret qilinip kelgenliki, hetta türkiyedin bir ömek teshkillep Uyghur diyarigha bérip tekshürüsh teklipliriningmu nechche qétimlap ret qilin'ghanliqi melum.

Undaqta, türkiyening Uyghur diyarida bir konsulxana échish arzusi ishqa ashamdu, eger buning mumkinchiliki bar déyilse, u qachan emelge ashidu?

Bu so'algha jawab tépish üchün, Uyghur diyari bilen türkiye, shundaqla türkiye bilen xitay otturisidiki munasiwetlerning tarixiy jeryanlirigha diqqet aghdurushimizgha toghra kélidu.

Buningdin del 150 yil burun, yeni 1873-yili osmanli sultani abdulhamid hezretliri qeshqeriyedin kelgen bir ömekni istanbuldiki topqapi ordisida qobul qilghanidi. Sultan abdulhemid hezretliri shu körüshüshtin kéyin uzun ötmeyla yiraqtiki bu diniy we milliy qérindashliri qurghan musteqil döletke hamiyliq qilish üchün, eli kazim ependi (Ali Kazim Bey) bashchiliqidiki bir türk ofitsérlar we eskerlerdin teshkil tapqan ghayet zor bir ömekni qeshqeriyege yollighanidi.

Eli kazim ependi we uning hemrahlirining qeshqeriyede yaqup beg eskerlirini tertipke sélish we terbiyelesh ishlirida neqeder muhim rol oynighanliqi, shundaqla yaqup beg eskerlerni bashlap zo zungtang qomandanliqidiki manju-xitay eskerlirige qarshi élip barghan tillargha dastan bolghudek küreshliri hélihem Uyghurlarning ésidin chiqip ketkini yoq. Epsuski, shundaq yaxshi bashlan'ghan osmanli-sherqiy türkistan munasiwetliri uzaq ötmeyla yaqup beg dölitining munqerz bolushi, menching mustemlikichilirining sherqiy türkistanning chégralirini étiwélishi netijiside asta-asta ajizlashqa yüzlen'gen.

Osmanli arxipliridiki hökümet höjjetlirige asaslan'ghanda, osmanli impératorluqining menching xanidanliqi bilen resmiy diplomatik munasiwiti yoq bolghachqa, öz dewride osmanli térritoriyesidin xitaygha anda-sanda bérip qalghan kishilerning yol xéti we bashqa resmiyetliri taki 1908-yilighiche firansiyening xitaydiki elchixanisi teripidin wakaliten béjirilip kelgen. Uningdin kéyin osmanli puqralirining xitaydiki wiza resmiyetliri gérmaniyening béyjing, shangxey we tyenjindiki konsulxaniliri teripidin wakaliten béjirilidighan bolghan.

-1908Yili osmanli impériyesi bilen gérmaniye arisida tüzülgen hemkarliq toxtamining telipige asasen, gérmaniyening béyjing, shangxey we tyenjindiki konsulxaniliri osmanli impériyesige wakaliten türk puqralirining xitaydiki ishlirini béjirgen. Bu dégenlik, osmanli impériyesi bilen diplomatiye munasiwetliri bolmighan xitaygha barmaqchi bolghan osmanli puqraliri xitay bilen diplomatiye munasiwiti bar bolghan gérmaniye tewelikidikilerge bérilidighan pasportlarni ishlitishi, xitayda yoluqqan herqandaq ishta gérmaniye konsulxaniliri bilen alaqiliship, ishini hel qilishi kérek, dégenlik idi.

-1901Yili béyjingda xitay milletchiliri süpitide otturigha chiqqan xitay janbazliri bilen tungganlarning chet elliklerge qarshi isyani partlaydu. Bu waqitta gérman impératori wilhélm 2 (Wilhelm II) ning iltimasi bilen osmanli puqraliridin hesen enwer pasha bashchiliqidiki bir nesihet ömiki béyjinggha ewetilip, bu isyanni nesihet yoli bilen tinjitmaqchi bolidu. 1908-Yili osmanli sultani abdulhemidning shexsen tewsiye qilishi bilen béyjingda “Hemidiye uniwérsitéti” pütüp, resmiy oqush bashlaydu. Shuningdin kéyin xitaygha baridighan osman impératorluqining puqraliri köpiyishke bashlaydu. Shuningdin kéyin osmanli impératorluqining xitayda bir konsulxana qurushi heqqidiki gep-sözler ochuqchiliqqa chiqishqa bashlaydu. Bu téma hetta bir mezgil yaponiye, xitay we yawropa gézitliridimu bésilip, bes-munazire qozghaydu.

Shu waqitlarda xitayda chiqidighan “Shen chow géziti” namliq bir gézitining 1908-yili 9-ayning 2-künidiki sanida élan qilin'ghan bir yazma diqqitimizni qozghaydu. Bu yazmida xitaydiki bir musulman osmanli sultanliqining xitayda bir konsulxana échip, xitaydiki musulmanlarni qoghdishi heqqide öz diniy qérindashlirining pikirlerge reddiye bergen. Uning déyishiche, xitaydiki musulmanlar xitay bolup, ular bashqilar bilen inaq yashawatqanmish. Eger osmanli sultanliqi xitayda konsulxana achsa, musulmanlar adettiki ishlar ishlar üchünmu xitay xiristiyanlirigha oxshashla konsulxanigha yügürüshidiken. Buning bilen bihude diplomatik qiyinchiliqlar köpiyidiken. Bu yazmining axirida “Shunga hökümet bu ishqa ruxset qilmasliqi kérek” déyilgen.

Uningdin bashqa shu waqitlarda köp munazire qilin'ghan yene bir téma, osmanli sultanliqigha wakaliten xitaydiki musulmanlarni öz hamiyliqigha élish dégenlik, peqetla osmanli sultanliqi tewelikidin xitaygha kélip tijaret qilidighan osmanli wetendashlirinila öz ichige alamdu yaki xitaydiki tunggan we türkiy musulmanlarnimu öz ichige alamdu? dégen tartishmilar bolghan. U waqittiki gézit xewerliri bilen arxip matériyallirigha asaslan'ghanda, xitaydiki tunggan we türkiy tilliq musulmanlarmu osmanli sultanliqi himaye qilidighan kishilerdin hésablinishi kérek, dep qaralghan.

Shu yillarda Uyghur diyaridin hej sepiri, oqush we tijaret sewebliri bilen osmanli sultanliqi tewesige kélidighanlarning sani xélila köpeygen. Xitayning ichki ölkiliridiki chong sheherlirige jaylashqan gérmaniye konsulxanilirining sherqiy türkistandin yiraqliqimu osmanli impériyesi hökümitige melum bolghan idi. Bolupmu osmanli impériyesining her xil islahat chiqimliri we bashqa sewebliridin kündin-kün'ge köpiyiwatqan iqtisadiy qiyinchiliqtin xewer tapqan Uyghurlar, xitaydiki rusiye we en'gliye bankiliri arqiliq osmanli ordisigha yardem pulliri ewetken. Bu yardemler öz dewride osmanli hökümitiningmu alahide diqqitini qozghighan. Impératorluq qanun mushawirliqidin ewetilgen 1910-yili 8-ayning 15-künige tewe bir arxip matériyalida, qeshqerde gérmaniye konsulxanisi bolmighanliqi sewebidin osmanli impératorluqi u yerde bir konsulxana achqiche, qeshqerdiki en'gliye konsulxanisining osmanli puqralirining ishlirini waqitliq üstige élip béjirip turushini iltimas qilish wezipisi tewfiq pasha (Tevfik Pasha) gha tapshurulghan.

Qeshqerdiki osman impériyesi tewelikidiki kishilerni himayisige élish heqqidiki xet. 1910-Yili 8-ayning 15-küni.
Qeshqerdiki osman impériyesi tewelikidiki kishilerni himayisige élish heqqidiki xet. 1910-Yili 8-ayning 15-küni.
RFA/Ablet

Tewfiq pashaning bu wezipini orundighan-orundimighanliqi melum emes. En'gliyening qeshqerdiki konsulxanisigha tewe arxip matériyalliri arisidimu bu mezmundiki birer höjjet uchrimaydu. Lékin-1914yilining bashlirida qeshqerge kelgen meshhur türk aqartquchi axmed kemal ilqul (Ehmed Kemal Ilkul) we yene shu yili 7-ayda sherqiy türkistan'gha kelgen adil hékmet ependi (adil hékmet bey) bashchiliqidiki 5 kishining pasportliri bilen munasiwetlik ishlirining yenila xitayning ichkiy ölkiliridiki gérmaniye konsullirida béjirilgenlikidin, qeshqerdiki en'gliye konsulxanisining u iltimasni qobul qilmighanliqini texmin qilish mumkin. Shek-shübhisizki, türkiyning osmanli sultanliqining gérmaniye bilen yéqinlishishi, en'gliyeni anche xursen qilmighan. Bu perizimizni eyni waqittiki en'gliyening qeshqerde turushluq konsuli gé'orgy makartnéy (Georgy Macartney) ning 1915-yili osmanli sultanliqi we iran tereptin kelgen 6 kishilik bir ömekni bashlap afghanistandin sherqiy türkistan'gha kirgen gérmaniyelik wérnér otto fon xéntig (Werner Otto von Hentig) ni neqeder qattiq közetkenliki we kéyinche bu ömek heqqide yazghan qopal sözliridin éniq körüwélishqa bolidu.

1-Dunya urushi bashlinip taki axirlashquche, hetta 1923-yili türkiye jumhuriyiti qurulghandin kéyinmu türkiyening sherqiy türkistanda bir konsulxana échishi témisida tilgha alghudek alahide bir ish bolmighan. 1923-Yili türkiye jumhuriyiti qurulup, 1925-yili aldi bilen diplomatik munasiwet ornatqan dölet sowét ittipaqi bolghan. Bu munasiwetni türkiyening arzusi bilen boldi dégendin köre, sowét ittipaqining jiddiy diplomatik éhtiyajidin boldi déyilse téximu toghra bolidu. Chünki yéngila qurulghan sowét ittipaqi üchün türkiye jumhuriyitini yénigha tartish dégenlik, türkiye türklirining sowét ittipaqi tewelikidiki türkiy qérindashlirining milliy éngini oyghitiwétishtin tosush dégenlik bolatti.

Arqidinla türkiye jumhuriyiti iran we afghanistanlar bilen diplomatik munasiwet ornatqan. 1926-Yiligha kelgende türkiye xitay bilen diplomatiye munasiwiti ornitishni telep qilghan.

Yash türkiye jumhuriyitidiki bu özgirishlerni yéqindin közitip turghan gérmaniyening istanbul konsulxanisining 1926-yili 11-ayning 9-küni gérmaniye tashqi ishlar ministirliqigha yollighan bir melumatqa asaslan'ghanda, shu künlerde xitaydiki shimaliy militaristlar hökümitining washin'gtonda turushluq elchisi istanbulgha yétip barghan. Iranning bir yuqiri derijilik ministirimu istanbulda kütüwélin'ghan. Shu künlerdiki gézit xewerlirige asaslan'ghanda, istanbuldiki bu uchrishishning türkiye, sowét ittipaqi, hetta afghanistan birlikte qurup chiqmaqchi bolghan “Sherq birliki” bilen munasiwetlik bolup, sherqiy türkistandiki Uyghurlarni tizginlesh üchün xitaymu bu birlik ichide orun élishi kérek idi.

Xitay arxip matériyalliridin yuqiriqi uchrishishlar netijiside 1928-yili türkiye-xitay ikki dölet arisida tunji dostluq toxtami tüzülgenlikidin xewerdar bolimiz. Emma “Asiyaliqlar asiya üchün” dégen sho'ar astida barliqqa kelgen bu gheyriy-resmiy toxtamning neqeder chong yéngiliqlarning otturigha chiqishigha sewebchi bolghanliqi heqqide éniq melumatlar yoq. Mexsus bu ish üchün xitaygha ewetilgen türkiye wekili h. Fu'ad (H. Fuad) Ependining ayrim bir ishxana achmastin, ishini shangxeydiki bir méhmanxanida turup qilishi, hetta 1929-yili dem élish üchün türkiyege ketkinide, ornigha bir wakaletchimu qoymastin kétishi, bu toxtamning emeliyette héchqanche emeliy küchke ige bolmighanliqini körsitip béridu. Lékin her ikki terepni közitip turghan bashqa dölet weziyet tehlilchilirining qarishigha asaslan'ghanda, xitaygha ewetilgen türkiye wekilining xitay térritoriyeside yashawatqan we bezide xitayni éghir bash aghriqigha duchar qiliwatqan 20 milyondin köp nopusi bar musulmanlar bilen islam dunyasi arisida bir bagh peyda qilishidin ensirigen. Türkiye wekili fu'ad ependini xitayda anche qizghin qarshi élinmighan. Halbuki, xitay hökümiti sherqiy türkistan mesiliside yenila türkiyege éhtiyaji barliqinimu untup qalmighan.

Xitayda ewetilgen türkiye wekili heqqidiki arxip matériyalining 1-béti. 1929-Yili 6-ayning 24-küni
Xitayda ewetilgen türkiye wekili heqqidiki arxip matériyalining 1-béti. 1929-Yili 6-ayning 24-küni
RFA/Ablet

Xitayning bir tereplimilik bu xil mu'amilisi türkiyeni zériktürgen we netijide türkiye 1931-yili xitaydiki yuqiriqi wakaletxanisini taqighan.

1931-Yili sherqiy türkistan milliy inqilabi partlap, 1933-yili 11-ayning 12-küni qeshqerde sherqiy türkistan islam jumhuriyiti qurulghan. Arqidinla omumyüzlük zamaniwi ma'arip arqiliq aqartish heriketliri bashlan'ghan. Sherqiy türkistandiki bu jiddiy weqeler milletchi xitay (gomindang) hökümitini qattiq chöchütüwetken. Buning netijiside gomindang hökümiti derhal türkiye bilen resmiy diplomatik munasiwet ornitishni qarar qilghan. Sherqiy türkistan inqilabi jeryanida türkiyedin kelgen we inqilabta muhim rol oynighan bir qisim kishiler xitay hökümitining diqqitidin qachmighan. Shuning bilen 1934-yili 4-ayning 4-küni, yeni sherqiy türkistan islam jumhuriyiti yiqilip aridin ikki aymu ötmestin xitay gomindang hökümiti bilen türkiye jumhuriyiti arisida “Türkiye-xitay dostluq kélishimi” tüzülgen, arqidinla xitay türkiyege ewetken konsul enqerege bérip yerleshken. 1939-Yiligha kelgende türkiyemu özining konsulini gomindang hökümitining paytexti nenjingge ewetken.

Qiziqarliq yéri shuki, xitayning türkiyediki konsulxanisini chongaytip elchixana derijisige kötürüshi, 20-esir Uyghur tarixidiki ikkinchi sherqiy türkistan jumhuriyiti dewride ishqa ashqan. Yeni 1943-yili 10-ayda aldi bilen türkiye jumhuriyiti özining bash elchisini chongchinggha ewetken. Gomindang hökümiti 1945-yili 1-ayda, yeni ghuljada sherqiy türkistan jumhuriyiti jakarlinip, ikki aydin ashqanda özining bash elchisini enqerege yollighan.

Eger biz türkiye-xitay otturisida resmiy diplomatik munasiwetler ornitilghan waqitlargha diqqet qilidighan bolsaq, buning sherqiy türkistanda Uyghur xelqi oyghan'ghan we musteqilliq küreshliri ewjige kötürülgen, hetta ikki qétimliq sherqiy türkistan jumhuriyetliri qurulghan dewrlerge toghra kelgenlikini bayqaymiz. Démek, bu weqeler hergizmu tarixtiki tasadipiy toghra kélip qélish emes, elwette. Xitayning türkiye bilen diplomatik munasiwet ornitishi ezeldinla türkiyning tesiri mesilisi we Uyghurlarning türkiyege bolghan teswirligüsiz söygüsini suyi'istémal qilishtin bashqa nerse emes idi.

Türkiyening kommunist xitay hökümiti bilen diplomatik munasiwet ornatqan waqti téximu kéyinki dewrge, yeni 1971-yiligha toghra kélidu. Epsuslinarliq yéri shuki, türkiyening 1971-yili kommunist xitayning birleshken döletler teshkilatigha eza bolushini qollash bilen bashlan'ghan xitay bilen hemkarlishish siyasiti hazirmu dawam qilmaqta.

Türkiyening xitayda, bolupmu Uyghur diyarida konsulxana échish arzusining qachan emelge ashidighanliqini hazirche tesewwur qilish qiyin bir mesile. Halbuki, meyli Uyghur xelqi bolsun yaki türkiyediki Uyghurlargha milliy we diniy qérindashliq nuqtisidin hésdashliq qilidighan türk jama'iti bolsun, türkiye-xitay otturisidiki diplomatik munasiwetlerning, bolupmu türkiyening Uyghur diyarida konsulxana échish arzusining hergizmu sherqiy türkistandiki Uyghurlarni asas qilghan yerlik xelqlerning milliy menpe'etlirini qurban qilish bedilige bolmasliqini chin dilidin ümid qilidu, elwette!

*** Bu obzordiki köz qarashlar peqetla aptorgha xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.