Herbiy özgirishtin kéyinki türkiye weziyiti we hakimiyiti qandaq bolidu?

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2016-07-20
Share
turkiye-herbiy-ozgirish-urunishi-2016-3.jpg Türkiyediki herbiy özgirish urunushini jeryanidiki körünüshler
RFA/Arslan

Türkiyediki 15-iyul qozghalghan siyasiy-herbiy özgirish meghlup bolghandin kéyinki tutqun qilish we tazilash heriketliri gherb ellirini endishige salmaqta.

Xelq'ara axbarat wasitiliri türkiyede 240 kishining ölüshi, 7 minggha yéqin kishining qolgha élinishigha seweb bolghan 15-iyul weqesidin kéyinki tutqun we tazilash heriketlirining aqiwitige, gherb ellirining endishe ichide köz tikiwatqanliqini xewer qilishmaqta. Metbu'atlarda türlük bes-munaziriler qanat yaymaqta.

B b s agéntliqi türk metbu'atliridin neqil élip élan qilghan 20-iyuldiki xewiride, 15-iyuldin 20-iyulgha qeder türkiyede tutqun qilin'ghanlar we ishtin boshitilghanlar sanining 45 ming kishidin éship ketkenlikini bayan qildi.
Gérmaniye dolqunliri we firansiye awazimu 22 sa'et dawam qilghan bu siyasiy-herbiy özgirishtin kéyinki tutqun, tazilash heriketliri toghrisida perqliq analizlar hem bahalarni élan qilip, türkiyening démokratiye we qanun bilen idare qilish sistémisining istiqbaligha bolghan gumanlirini sherhlidi.

Munaziriler we endishilerge töwendiki saheler téma bolmaqta:

1. Türkiye rastinila ölüm jazasini eslige keltüremdu?
2. Türkiyede bundin kéyin sünniy mezhipidikilerning üstünlüki kapaletke ige qilinip, kurtlerge oxshash shi'e mezhipidiki musulmanlarning orni chökemdu?
3. Erdughanning mutleq üstün hoquqqa érishishi netijiside, démokratiye we qanun-tüzüm zerbige uchrap, diktator hakimiyet shekillinemdu?
4. Gherbtiki fetqullahchilar bilen erdoghanchilar arisidiki sürkilish küchiyemdu?

Gérmaniye sotsiyal démokratlar partiyisining parlaménttiki wekili bolup xizmet qilghan lale akgün xanim 19-iyul küni gérmaniye dolqunlirining ziyaritini qobul qilghanda bu so'allargha jawab bérip, 15-iyuldiki siyasiy-herbiy özgirishtin erdughanning payda alghanliqini, uning ornining téximu yüksek we mustehkem bolidighanliqini tekitlidi. U sözide, türkiyening ölüm jazasini eslige keltürüshi tamamen mumkinlikini, erdughanning s n n muxbirining ziyaritini qobul qilghanda eger mejlis ölüm jazasini testiqlisa, menmu testiqlaymen" dégenlikini, türk xelqining asiylargha ölüm jazasi bérishni telep qiliwatqanliqini asas qilghanliqini qeyt qildi.

Biraq, türkiyening ölüm jazasini eslige keltürüshi, uning yawropa ittipaqigha kirishige tosalghu peyda qilidighan zor amil bolup, lale akgün xanim bu mesile heqqide toxtalghanda, türkiye prézidénti rejep tayyp erdughanning mahiyette yawropa ittipaqigha kirish niyiti yoqluqini jezmleshtürdi. U sözide, gerche erdoghan 2002-yili hakimiyetke qedem basqanda shundaq tilekni ipadiligen bolsimu, 2013-yilidin kéyin uning pütünley özgergenlikini, erdughanning körünüshtiki yawropa ittipaqi hewisining, emeliyette natoning küchidin paydilinip türkiyening herbiy quwwitini ashurushni meqset qilghan bir siyasiy oyun ikenlikini tekitlidi.

Türkiyede bundin kéyin sünniy mezhipidikilerning üstünlüki kapaletke ige qilinip, kurtlerge oxshash shi'e mezhipidiki musulmanlarning ornining chöküsh mesilisi üstide toxtalghanda, lale akgün xanim buning ré'alliqqa aylinidighan bir kélechek ikenlikini eskertti. U sözide, 15-iyuldin kéyinki tazilashta, a k p bilen bir mewqede bolmighan pütün diniy guruhlarning aktiplirining xizmettin boshitiliwatqanliqini, kürtler, gülenchiler we bashqa herqandaq mezhep, idé'ologiyediki guruhlarning bundin kéyin hakimiyet hem jem'iyet teripidin yekleshke uchraydighanliqini ilgiri sürdi.

Gérmaniyediki siyasiy mesililer közetküchisi, d u q mu'awin re'isi perhat muhemmidi ependimu türkiyediki tutqun qilish heriketlirining heqiqetenmu éghir wehime yaritiwatqanliqini, eger türkiye hökümiti asasiy qanun boyiche ish körmigen teqdirde, emdi xelq bilen hakimiyet we ijtima'iy guruhlar arisida sürkilish kélip chiqishi mumkinlikini otturigha qoydi.

Emma, türkiyede neshrdin chiqidighan "Yéngi shepeq géziti" ning yazghuchisi salih tuna 20-iyul küni bu heqte toxtalghanda, türkiyediki herbiy özgirishning arqida gülenchiler barliqini tilgha aldi.

U sözide, gérmaniye sotsiyal démokratlar partiyisining sabiq parlamént ezasi lale xanimning pikrige qarmu-qarshi halda, amérikidiki diniy zat fetqullah gülenning hakimiyetni tartiwalmaqchi bolghanliqini ilgiri sürüp, erdughanning türk hakimiyet qatlimini gülenchilerdin tazilishi zörürlükini tekitlidi.

Türkiyede erdughanning mutleq üstün hoquqqa érishishi netijiside, démokratiye we qanun-tüzüm zerbige uchrap, diktator hakimiyet shekillinish mumkinliki mesilisi üstide toxtalghanda, lale akgün xanim mundaq deydu "Birer aydin kéyin, siler türkiye puqralirining gherb ellirige kélip siyasiy panahliq tileshke bashlaydighanliqini körisiler"

Lale akgün xanim sözide, erdughanning omumiy himayichilirining asasiy qatlamdiki xelq ikenlikini, emma bilim sahesidiki köpligen kishilerning öktichi ikenlikini, erdoghan bundin kéyin barliq öktichilerni yalghuz hakimiyet qatlimidinla emes, ma'arip, medeniyet, din we ijtima'iy sahelerdinmu siqip chiqiridighanliqini, emeliyette erdughanning bu xizmetni bashlap bolghanliqini, hetta ilgiri muxalip pikirlerde bolghan nurghunlighan muxbirlar we ziyaliylarning türkiyeni terk étip, gherb elliridin siyasiy panahliq tileshke mejbur bolidighanliqini bayan qildi.

Lale akgün xanim erdoghan hakimiyitini "Émokratiyedin waz kéchidu" démigen bolsimu, u sözide yene, ilgiri a k p we erdoghan'gha qarshi pikirlerde bolghan bir bölek axbaratchilarning bu qétim öch élishqa uchrishi mumkinlikinimu alahide eskertti.

Emma, Uyghur siyasiy zatliridin erkin aliptékin ependi bu xususta toxtalghanda, türkiyede démokratik bir sistémining chöküshige ishenmeydighanliqini, türkiye xelqining bu qétimqi herbiy özgirishke qarshi inqilabining emeliyette démokratiyini qoghdash we mukemmelleshtürüsh kürishi bolghanliqini tilgha aldi.

Yawropa kéngishining re'isi martén shuliz ependi 20-iyul küni türkiyeni eyiblep, türkiye hökümitining qarshi küchler we öktichilerdin öch éliwatqanliqini bildürdi. U sözide: "Türkiyening ölüm jazasini eslige keltürüshi, türkiyening yawropa ittipaqigha kirish söhbitige xatime béridu" dédi.

Gherbtiki fetqullahchilar bilen erdoghanchilar arisida sürkilishning küchiyishi mumkinliki pikrini bolsa, bawariyening ichki ishlar ministiri hérman ependi 20-iyul küni "Bérlinliqlar géziti" ning ziyaritini qobul qilghanda tilgha aldi. U sözide: "Gérmaniyediki erdoghanni qollighuchilar bilen qarshi turghuchilar arisidiki toqunushning derijisi zor derijide yükseldi" dégen ibarini qollandi.

Melumki, türkiye prézidénti rejep tayyp erdoghan teripidin "Fetqullahchilar" dep atalghan bir qisim herbiyler 15-iyul küni türkiyede siyasiy özgirish qozghap, 22 sa'etlik tirkishishtin kéyin meghlup bolghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet