Turpandiki nésturiyan dini ibadetxanisining bayqilish tarixigha sürkelgen qara dagh

Bérlindin obzorchimiz ablet semet teyyarlidi
2024.03.20
Turpan-buyluq-nesturiyan-dini-ibadetxanisi-xarabiliki Turpan buyluq nésturiyan dini ibadetxanisi xarabilikining omumiy körünüshi. 2022-Yili.
ts.cn

Bu yil 1-ayning 30-küni xitay döletlik ijtima'iy penler akadémiyesining arxé'ologiye supisida “2023-Yilliq xitay arxé'ologiyesidiki yéngi bayqashlar” türige tallan'ghan 6 türning tizimlikini élan qilin'ghan we tallan'ghan türlerning mukapatlan'ghanliq xewiri bérilgen. Buning ichide xitayning sichüen, fujyen, xubéy, shenshi, ichki mongghul qatarliq ölke we aptonom rayonliridiki yéngi bayqalghan, shundaqla muhim dep qaralghan medeniyet izliridin bashqa, turpanning buyluq kentidiki nésturiyan dini ibadetxanisi xarabilikimu bar. Xitayning téléwiziye, tor we taratqulirida élan qilin'ghan bu xewer chet ellerdimu alahide diqqet qozghighan. 2002-Yili tesis qilin'ghan her yili arxé'ologiye sahesidin 6 tür tallinip mukapatlinidighan bu pa'aliyet, xitay arxé'ologiye saheside yolgha qoyulghan muhim mukapatlardin biri hésablinidiken.

Buyluqtin yéngi tépilghan süriyan we qedimki Uyghur tilidiki kemtük yapraqlardin örnekler.
Buyluqtin yéngi tépilghan süriyan we qedimki Uyghur tilidiki kemtük yapraqlardin örnekler.
news.cn

Melum bolushiche, xitayning jongshen uniwérsitéti, Uyghur aptonom rayonluq medeniyet yadikarliqliri we arxé'ologiye tetqiqat orni, turpanshunasliq akadémiyesi hemkarliqida bu ibadetxana xarabisini qidirip tekshürüsh ishliri 2021-yili bashlinip 2023-yili axirlashqan. Bu qétimqi qidirip tekshürüshte bayqalghan 2000 din köprek medeniyet buyumliri arisida sapal, tömür, mis, yaghachtin yasalghan buyumlar we toqulma buyumliri, tam resim parchiliri, qedimki Uyghurche, süriyanche, soghdiche, xitayche we bashqa tillardiki 500 parchidin artuq kemtük qolyazma parchiliri bar iken. Qochu Uyghur qaghanliqi (860-1284) dewride sélin'ghan bu ibadetxana murasim zali ashxana, üzüm hariqi qazniqi we dem élish öyliridin terkib tapqan iken.

Xitay Uyghur diyarida élip bériwatqan arxé'ologiyelik tekshürüsh ishlirini 2018-yili “Xitay arxé'ologiyesi” ning muhim qézish da'irisige kirgüzgen. Shu waqittin bashlap ötken yilining axirighiche, xitay arxé'ologliri Uyghur diyaridiki nurghun tarixiy izlarni qidirip tekshürüp, nahayiti köp sanda asar'etiqe we qolyazma parchilirini tapqanliqini xewer qilghan. Hazirghiche xitaylarning her xil yollar arqiliq qiliwatqan teshwiqatliri we muzéylirida körsitiwatqan buyumlar heqqide bergen melumatlirigha asaslan'ghanda, atalmish “Qidirip-tekshürüsh” ning meqsitining, sherqiy türkistanning qedimdin tartip xitay medeniyitining tesiri astidiki bir zémin bolup kelgenlikini we ezeldin xitay téritoriyesining bir parchisi ikenlikini ispatlashqa urunush bolghanliqini körüwélish qiyin emes.

1905-Yili turpan qaraghoja qedimiy sheher xarabilikidin tépilghan nésturiyan dini mezmunidiki tam resimliridin biri.
1905-Yili turpan qaraghoja qedimiy sheher xarabilikidin tépilghan nésturiyan dini mezmunidiki tam resimliridin biri.
Bérlin Sherqiy Asiya Muzéyi/MIK III 6911

Nésturiyan dini xiristiyan dinining deslepki mezhepliridin biri. Tarixiy menbelerge qarighanda, nésturiyan dini 7-esirning bashlirida sherqiy türkistan tupraqliri arqiliq tang sulalisining paytexti chang'en'ge yétip barghan. Nésturiyan dini tang padishahi tang wuzung (840-yilidin 846-yilighiche) dewride ateshpereslik we mani dinliri bilen birlikte qattiq cheklen'gen. Ibadetxaniliri chéqilip, muritliri dinidin waz kéchishke we kongzichiliq qarishini qobul qilishqa mejburlan'ghan. Shu qétimliq dölet küchini qollinip cheklesh jeryanida, köp sandiki nésturiyan we mani muritliri tang sulalisi tewelikidin qéchip, qoshna döletlerge bérip panahlan'ghan. Netijide bu dinlar qoshna döletlerde yéngiche bir güllinish dewrini yashighan. Sherqiy türkistan'gha qéchip bérip panahlan'ghanlar qeshqer, xoten, kucha we idiqutqa oxshash chong sheherlerde köpeygen we özlirining olturaq mehellilirini berpa qilghan. Mongghullar dewride bir mezgil kücheygen bu din qochu Uyghur qaghanliqining axirqi dewride étibardin qalghan. Buyluq nésturiyan dini ibadetxanisi ene shu waqitta turpanda shekillinishke bashlighan ikki nésturiyan olturaq rayonining biri bolghan.

Qiziqarliq yéri shuki, xitaylar teripidin “Yéngi bayqash” dep dawrang séliniwatqan bu ibadetxana xarabisi 1905-yilidin buyan ilim dunyasigha tonush jay bolup, ikkinchi qétimliq gérmaniye turpan ékspéditsiyisi jeryanida albért fon lékok (Albert von LeCoq) qa hemrah bolup barghan té'odor bartus (Theodor Bartus) teripidin bayqalghan.

Buyluq nésturiyan ibadetxanisi xarabilikining 1905-yili albért fon lékok (Albert von LeCoq) we 2010-yili u. Sims-willi'ams (U. Sims-Williams) Teripidin tartilghan süretliri.
Buyluq nésturiyan ibadetxanisi xarabilikining 1905-yili albért fon lékok (Albert von LeCoq) we 2010-yili u. Sims-willi'ams (U. Sims-Williams) Teripidin tartilghan süretliri.
Bérlin Sherqiy Asiya Muzéyi

Albért fon lékokning 1905-yili 6-ayning 24-küni bérlindiki mes’‍uli richard pishél (Richard Pischel)ge yazghan we künimizde turpan ékspéditsiyisi arxip matériyalliri arisida saqliniwatqan bir nechche parche xétide, buyluqtiki ibadetxana xarabisining hemrahi bartus teripidin bayqalghanliqi alahide tilgha élin'ghan. Mezkur arxip matériyalliri arisida lékokning buyluqtin tépilghan qolyazma we bashqa asar'etiqiler heqqide bergen tepsiliy melumatliri, shundaqla qoshup ewetken bir yürüsh resimlermu bar. Mezkur xetlerdin melum bolushiche, 6-ayning 16-küni albért fon lékok bir qisim ishlirini hel qilish üchün ürümchige méngish aldida bartusni buyluqqa bérip tekshürüshni buyrughan. Bartus buyluqtiki ibadetxana izini qézip nahayiti köp qolyazma we bashqa asar'etiqilerni tapqan. Bularning ichide qedimki Uyghurche, soghdiche, parsche we köp sandiki süriyanche qolyazmilar 1000 parchidin ashidiken. Albért fon lékok ürümchidin qaytip kélip 6-ayning 24-küni yazghan tepsiliy doklatini mexsus mushu xosh-xewer heqqide yazghan. Tépilghan qolyazma we bashqa buyumlarning tizimlikinimu teyyarlap bu xetke qoshup richard pishél we bashqa munasiwetlik kishilerge yollighan.

Albért fon lékok (Albert von LeCoq)ning richard pishél (Richard Pischel) ge yazghan xétining 1-béti.
Albért fon lékok (Albert von LeCoq)ning richard pishél (Richard Pischel) ge yazghan xétining 1-béti.
Turpan Ékspéditsiyesi arxipidin/nomuri: 7839

Turpan ékspéditsiyesining eng deslepki nishani bolghan xiristiyanliq bilen munasiwetlik qolyazmilarning tépilishi, bu qétimqi ékspéditsiyening namini téximu meshhur qiliwetken. Qolyazmilar arisidiki shu waqitqiche dunyagha melum bolmighan soghdi tilidiki eserler, qedimki Uyghur tiligha terjime qilin'ghan “Injil” diki meshhur hékayilerdin “Sherqtin quddusqa kelgen üch munejjim” hékayisi, süriyanche “Zebur” parchiliri we bashqa köp sandiki yaxshi saqlan'ghan nésturiyan dini tékistliri kishilerning küchlük qiziqishini qozghighan. Eslide késel sewebidin waqtida yolgha chiqalmighan albért grünwédél (Albert Grünwedel) ning ornigha seperge chiqqan lékokning qoshumche sepirimu alahide étibargha élinip, “2-Qétimliq turpan ékspéditsiyesi” dep atalghan. Bu xarabilikning tépilish jeryani, tépilghan qolyazma we bashqa medeniyet buyumliri heqqide albért fon lékok kéyinche yazghan “Sherqiy türkistanda héllinizm izlirini izdep” namliq kitabida tepsiliy melumat bergen.

Shuningdin buyan buyluqtin tépilghan bu qolyazma parchiliri, tam resimliri we bashqa asar'etiqiler, dunya medeniyet tarixidiki muhim menbeler süpitide keng kölemde tetqiq qilinip kelgen.

1905-Yili 6-ayda buyluqtin tépilghan qedimki Uyghurche nésturiyan dini tékistliridin bir yapraq. (321 U, aldi)
1905-Yili 6-ayda buyluqtin tépilghan qedimki Uyghurche nésturiyan dini tékistliridin bir yapraq. (321 U, aldi)
turfan.bbaw.de

Halbuki, xitay hökümiti orni nahayiti éniq bolghan, hetta 1905-yili lékok teripidin tartilghan süretke qarapmu ornini éniq tonughili bolidighan dönglüktiki bu ibadetxana xarabilikini tekshürüshke téxi yéqinqi yillarghiche ruxset qilmighan. Ular hetta bu ibadetxana xarabilikni tunji bolup bayqighan gérmaniye alimlirini eyiblep, ular éniq melumat bermigenliki üchün bu ibadetxanining éniq ornini békitishning qiyin bolghanliqini, özlirini axiri bu jayni “Qaytidin bayqighanliqi” toghrisida külkilik lap urghan.

119 Yildin buyan dunya arxé'ologiye sahesige tonush bolup kelgen bu xarabilik qandaqlarche xitaygha natonush bolup keldi? xitay arxé'ologlirining bu jayni “Yéngidin bayqighanliqi” ning arqisigha qandaq siyasiy meqsetler yoshurun'ghan?

Xitayning 2017-yilidin buyan Uyghur diyarida élip barghan irqiy we medeniyet qirghinchiliqi dunya ilim sahesidimu küchlük inkaslarni peyda qilghan. Xitayning yéqinqi 7 yildin buyan Uyghur diyarining medeniyet yadikarliqliri we bayliqlirini dunya ilim sahesidin ayrip öz aldigha sherhiylishi hemde xitayning siyasiy menpe'etining wasitisige aylandurmaqchi bolghanliqi, dunyadiki her sahe alimlirining küchlük naraziliqini qozghighan. Kéyinki waqitlargha kelgende, xitay da'iriliri özlirining ilim saheside élip barghan bu saxtiliqlirini yoshurush üchün, bir qisim yéngi taktikilarni qollinip, chet ellik alimlarni özige tartmaqchi bolghan. Halbuki, ötken yili turpan we kucharda ötküzülgen atalmish xelq'araliq ilmiy tetqiqat yighinigha birmu chet ellik tetqiqatchi qatnashmighan. Dunxu'angda échilghan oxshash türdiki yighin'gha türkiyedin we en'giliyedin bolup peqet ikki neper chet ellik qatnashqan.

Xitay da'iriliri yéqinqi yillardin buyan Uyghur diyarida islamgha zerbe bérish, islam dinining Uyghurlarning tarixtiki tek étiqadi emeslikini bazargha sélish üchün, nöwette Uyghurlargha baghlinidighan buddizm, mani, nésturiyan we bashqa diniy medeniyetke da'ir qedimki medeniyet orunlirini nuqtiliq qézip, “Shinjang ezeldin köp milletlik we köp xil dinlar mewjut bolghan jay” dégenni teshwiq qilishqa bashlighan. Xitay yene özining teshwiqat mashinilirini ishqa sélip, Uyghurlarning bu zémindiki asasliq yerlik ahale ikenlikini, islam medeniyitining ming yillardin buyan bu rayondiki asasiy éqim yerlik medeniyiti ikenlikini inkar qilishqa urun'ghan. Shuning bilen bir waqitta yene lékok, bartus qatarliq gérman alimliri alliqachan bayqighan we dunyagha élan qilip bolghan arxé'ologiyelik bayqashlargha köz yumup, hetta uni inkar qilip, “Ilim sahesidimu xitayning dégini dégen” dégen xitay merkezchilik sepsetesini bazargha salmaqchi bolghan.

Gérman ékispéditsiyechiliri teripidin buningdin 119 yil ilgiri bayqalghan we dunya ilim sahesige alliqachan bilen'gen turpan buyluqtiki nésturiyan ibadetxanisining xitay arxé'ologliri teripidin yéqinda “Qayta bayqalghanliqi” ning bazargha sélinishi, xitayning bir meydan “Siyasiy arxé'ologiye” oyunining sehnige élip chiqilishidur, xalas!

*** Bu obzordiki köz qarashlar peqetla aptorgha xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.