Musteqilliqtin mehrum balilar

Obzorchimiz abduweli ayup
2020-12-28
Share
Musteqilliqtin mehrum balilar Tutqundiki ölimalardin yüsüpjan damollam. 2013-Yili.
RFA/Abduweli Ayup

Uyghurdiki tutqun serxillargha késim élan qilinishqa bashlidi. Bu dunyaning diqqitini tartishi kérek idi, emma tutqunlarning eng yéqinqi ehwalidin ularning muhajirettiki perzentliri arqiliq xewerdar bolush we bularni axbaratlargha yetküzüsh heqiqeten tes boluwatidu. Tüzüp yéngilinip turuwatqan ölimalar, ziyalilar we baylar tizimliki heqqide xewer ishlimekchi bolghan axbaratchilar tutqunlarning biwaste uruq-tughqanlirining shahitliqini telep qilidu, shunga ularni izdesh zörür idi, emma meydan'gha chiqqan yoq. Izdinishler jeryanida yasinjan sadiq choghlan, abdubesir shüküri, abbas muniyaz türkqan, kérimjan sulayman qatarliq ediblerning؛ yüsüpjan abidin damollam, abdusemet sawut damollam, merhum ablimit damollam qatarliq ustazlarning, bolupmu tutulghan baylarning a'ile tawabi'atlirining asasen chet ellerde yashawatqanliqi melum boldi. Halbuki, ularning héch birining simasi bügün'ge qeder ne namayish meydanida, ne dawa sorunida ayan bolghan yoq.

Perzentliri chet ellerde sükütte yashawatqan Uyghur serxillarning ehwalini sürüshte qilish méni jeryanida uchrighan qiyinchiliqlar, duch kelgen ghelite jawaplar we soghuq mu'amililer heqiqeten oylandurdi.

Xotende tonulghan ghulam moydin damollam(ongda) we memtimin damollam. 2013-Yili.

Közitishimche zulumgha süküt qiliwatqanlar, tutqun a'ile ezaliri heqqide meydan'gha chiqip sürüshte qilmaywatqanlar köpinche a'ilisidiki birerkishi bilen alaqe qiliwatqanlar iken. Ular shu alaqiningmu üzülüp qélishidin qorqidiken. Alaqe jeryanida téléfondin kéliwatqan alaqzadilik, qarshi terep ishletken ishretlik söz-jümliler, wetende turushluq terepning teshwishlik tapilashliri, sözlerdin tepchirep turghan qorqunch erkin dunyada yashawatqanlarni téximu bisremjan qilip ‍ichige qorqunch salidiken.

Muhajirette Uyghur heqqide tarqitiliwatqan xewerlerning köpinchisi azabliq bolghachqa weten bilen alaqisi késilmigen perzentler undaq xewerlerdin özini tartip xitayning xewer qanallirini körüsh arqiliq teselliy tapidiken. Shundaqla weziyetning yumshap, alaqining rawanliship weten'ge baridighan yolning échilishini kütidiken.

Közitishimche, serxillarning bashqa arqa körünüshtiki Uyghurlargha qarighanda weten bilen alaqe qanalliri köprek bolidiken. Ular shu alaqe tori arqiliq nopuzluq uruq-tughqanlirining haman bir chare qilidighanliqigha, ata-anisini qedriligen hakimiyetning haman insapqa kélidighanliqigha, zalimning ornigha mötidilrek biri kelgen haman weziyetning burunqi dewirge qaytidighanliqigha ishinidiken. Alaqining rawanliqi ularning hayatigha teselliy béridighan, weziyetning yaxshilinishidin ümidlendüridighan amillargha aylan'ghan iken.

Uyghur serxillarning perzentlirini qorqitiwatqan yene bir amil xitayning muhajirettiki reqemlik türmisi. Xitayning ijtima'iy alaqe détalliri arqiliq a'ilisi bilen körüshüp turuwatqanlarning ortaq alahidiliki shuki, ular özining barliq qilmish-etmishlirining nazaret qilinip turuwatqanliqini hés qilip yashaydu. Ularning qolidiki téléfon'gha özi xalap qachilighan epning boynigha salghan boyunturuq, qoligha sélin'ghan ishkel, putigha salghan kishendek séhriy küchke ige ikenlikini bilidu, qorqidu, emma qutulushni xalimaydu. Chünki bu alaqe ularni bir küni insabigha kélip özige quchaq achidighan béyjingdiki hakimiyetke baghlap turidu. Ular peqet qarshiliq qilmisila, naraziliq bildürmisila weziyet yaxshilan'ghanda qarshi élinidighanliqigha ishinidu؛ ular peqet kündilik hayatida inqilapchilar, dewachilar we öktichiler bilen pikirdash, hemnepes emeslikini ipadilep tursila bir küni alqishlinidighanliqini, kechürüm qilinidighanliqini, kengchilillikke ‍érishidighanliqini tama qilidu.

Tekshürüsh jeryanida men serxillarning perzentlirila emes, men ziyaret qilghan köpinche perzentlerning ata-anisi teripidin siyasetke arilashmasliq heqqdiki ‍ögütler bilen terbiyelen'genlikini hés qildim.

Serxillarning perzentliri buzalmaywatqan sükütni chüshinish üchün, bolupmu muhajirettiki Uyghur perzentlerde gewdilik bolghan heqte turush, heqiqetni qoghdashtin, hörlükke intilishtin qorqush mesilisini chüshinish üchün oxshimighan milletlerning perzent terbiyelesh usulliri heqqide izdinip baqtim.

Sherq milletliri we gherb milletlirining perzent terbiyelesh uslubidiki perqler heqqide yézilghan maqalilerni oqup arida nurghun perqlerning barliqini bayqidim. Gherbtiki milletlerde perzentni kichik chéghida nesihetlesh, yéteklesh we bashqurush küchlük bolidiken, emma yashning chongiyishigha egiship bular azlap mangidiken. Buni bir piramida sheklide chüshendürüptu. Piramidaning choqqisi 18 yash bolup, barliq nesihetlesh, yétekleshler we bashqurushlar kichik yashta küchlük bolup bu yashta ayaqlashqan bolidiken. Halbuki, sherqtiki milletlerde bu ehwal eksiche iken. Ata-anilar perzentler kichik chéghida yéteklep, terbiyelep we melumatlandurup ketmeydiken, balilar chongayghanche ulargha bashqurushni kücheytidiken. Chünki ularda yash chongayghanche ghemningmu chongiyip mangidighanliqigha ishinilidiken. Shunga ular bashqurush, yéteklesh we nesihetleshni barghanche kücheytip mangidiken. Yuqiriqi piramida ularda düm kömtürülgen halette bolidiken. Ata-anining perzentlerge bolghan mes'ulluqi yashning chongiyishigha egiship küchiyip, 18 yashqa kirgende eng yuquri chekke yétidiken.

Elwette, bu tetqiqat normal hayatta yashawatqan milletler üstidin xulasilen'gen. Uyghurmu bir sherq milliti bolghachqa bezi jehettin bizning ehwalimizghimu mas kélip qalidighandek körünidu. Emma biz bu yerde "Egez shu millet pütünley tutqunluqqa uchrisa" dégen mohim bir shara'itni estin chiqarmasliqimiz kérek. Eger shu millet hayat-mamatliq teqdrige duch kelgendichu? bir qanche yüz yaki bir qanche tümen ata-ana emes, bir qanche milyun ata-ana tutulghanda tutqunning sirtida turup shu qamaqtiki ata-anilarning tapilighanlirigha egeshken perzentlerni qandaq chüshinimiz? menche, bu bir yéngi tetqiqat témisi bolushi kérek. Chünki dunya tarixida téxi mundaq bir ish bolup baqmighan. Yehudilar duch kelgen tutqun a'ile boyiche idi.

Her qandaq millettiki her qandaq qimmet qarash, en'ene we chüshenchiler melum dewirler jeryanida shekillen'gen. Uyghurda nechche esirlerdin buyan ata-anilarning bashqurushi, perzentlerning boysunishi tebi'iy qobul qilin'ghan. Emma uyghular tarixtiki héch bir esirde bügünkidek millet boyiche tutqun qilinmighan, irqi qirghinchiliqqa duch kelmigen. Eger mushu halettimu yene burunqi en'enilerge ri'aye qilinsa, perzentlerde musteqil qarar qilish aditi yétilmeydu, dep chüshendürgen yekünning ilmiylikige ishimiz.

Uyghurning perzent terbiyesige qarisaq, ata-anini razi qilish, ata-anilarning sözidin chiqmasliq, ejdat izidin méngish dégendek qimmetlik en'enilerning barliqini bayqaymiz. Emma Uyghur hayat-mamatliq peytlerde yashawatqan bir peytte bu en'enining kemtük teripi ashkarilan'ghandek qilidu. Bu en'eniler Uyghurning mewjutluqi xewpte qalghanda, her bir insanning qismitide tüptin özgirish bolghanda, milletning teqdirige tajawuz qilin'ghanda, yene qimmitini jari qilduralamdu? eger shu biz gépini anglap kön'gen ata qamaqqqa kirip qalsa yene gépini anglaymizmu? biz sözidin chiqmasliqqa ögitilgen ana irqi qirghinchiliqqa uchirighan bolsichu? biz izini bésishqa ögitilgen ejdatlarning izi pütünley süpürüp tashlinish aldida turghan bolsichu?

Erkin dunyada yashap turup qamaqtiki mehkum dadisidin, tutqun anisidin ijazet sorawatqan, hör mohitta chiqiridighan qararni türmisiman mohitta turuwatqan tughqanlirining iradisige boysunduriwatqan balilar mes'uliyetchanliqtin emes, musteqilliqtin mehrum. Shunga ularni ata-anisigha ige bolmaydighan, qérindashlargha köyünmeydighan, zulumgha biperwa qilip teswilesh ulargha adaletsizlik bolidu. Menche, muhajirette derdini ichige yutup yashawatqan minglighan qiz-oghullarning jasariti yoq emes. Ularning héch biri pat-pat anglinip turuwatqan lagér we qamaqlardin chiqiwatqan ölüm yétimlerdin, shahitlarning échinishliq kechmishliridin, musibetlik xewerlerdin pütünley bixewermu emes. Emma ata-anining gépidin chiqmasliq, bowilarning du'asini élish, yashan'ghanlargha wapadarliq, chonglarni narazi qilmasliq qatarliq en'enewiy exlaqlar ularni chüshep qoyuwatqan bolushimu mumkin. Belkim ulardiki zulumgha qarshi jasaret ata-anilardin wetendiki chaghlirida alghan, chet elge chiqqandin kéyinmu téléfonda tekitlen'gen nesihet, terbiye we bashqurushlarning piramidasining astida yenchiliwatqan bolushi mumkin.

Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet