"Uyghur élidiki weziyet, gherbning bahasi, siyasetchiler we akadémiklar üchün ders"

Muxbirimiz irade
2014-10-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Ürümchi wogzalida partlash weqesi yüz bergendin kéyin, qoralliq küchlerning etrapni charlap, qamal qilghan körünüshi. 2014-Yili 30-aprél, ürümchi.
Ürümchi wogzalida partlash weqesi yüz bergendin kéyin, qoralliq küchlerning etrapni charlap, qamal qilghan körünüshi. 2014-Yili 30-aprél, ürümchi.
EyePress News


Hörmetlik radi'o anglighuchilar, xitay hökümiti Uyghur élida yüz bériwatqan weqelerni xelq'araliq térror heriketlirige baghlap chüshendürüp, özlirini xelq'ara térrorluqning qurbani dep atidi. 11 - Sintebir weqesidin kéyin xitay hökümitining derhal amérikining térrorluqqa qarshi urushini qollaydighanliqini élan qilishimu buning netijisi idi.

Biraq, Uyghurlarni tetqiq qilip kéliwatqan tetqiqatchilar amérika hökümitini xitay bilen térrorluqqa qarshi urushta hemkarlashqanda éhtiyatchan bolushqa chaqirip kelgen. Amérikiliq tetqiqatchi ben shuk Uyghur élidiki yéqinqi weziyet we gherb döletlirining meydani heqqide élan qilghan mulahiziside, bu mesilide akadémiklar bilen siyasetchiler ari'isdiki hemkarliqning kücheytilishi kéreklikini eskertken. U, gherblik siyasetchilerni Uyghur mesilisige oxshash mesililerge inkas qayturghanda, choqum aldi bilen shu xelqni yaxshi bilidighan akadémiklar bilen alaqiliship, ularning pikrini élish we bu arqiliq "Hemmini bir tayaqta heydesh" tin saqlinishqa chaqirghan.

Amérikiliq tetqiqatchi bén shuk "Shinjangdiki toqunush, gherbning inkasi, akadémiklar we siyasetchiler üchün ders" mawzuluq bir mulahize élan qildi. Yawru - asiya tetqiqatliri jem'iyitining tor bétide élan qilin'ghan bu maqalide, Uyghur élidiki weziyetke seweb boluwatqan amillar, xitay hökümitining inkasi we gherbning pozitsiyisi üstide etrapliq mulahize yürgüzülgen. Uning qarishiche, Uyghur élining weziyitige siyasetchiler we akadémiklar teripidin qayturuluwatqan inkas bu ikki guruppa arisidiki perq we aridiki boshluqni körsitip béridighan yaxshi misal bolalaydiken. U maqalisde aldi bilen, özining Uyghur élida yashash we ziyariti jeryanida Uyghurlar bilen xitaylar arisida öz - ara ishenmeslik we bir tereplimilik qarashning qanchilik derijide éghirliqini körgenlikini we bundaq weziyetning 2009 - yilidiki ürümchi weqesidin kéyin téximu éghirlashqanliqini bildürgen. Biraq u hökümetning pozitsiyisining kishini endishige salidighanliqini bayan qilghan. U mundaq dégen :

- Xitay hökümiti we uning axbarati yerlikte chiqqan weqelerni derhal "Térrorchi" we yaki "Islamchi" dep markilash arqiliq shübhisizki, özining xelq'arada qollashqa érishish meqsitini ishqa ashurdi. Biraq, bu yerdiki mesile xitay hökümitining bundaq markiliri rayondiki Uyghurlar bilen xitaylar arisidiki ziddiyetning téximu ötkürlishshige seweb boldi. Islam gerche Uyghurlar hayatining muhim bir parchsi'i bolsimu, biraq rayonda chiqiwatqan qarshiliqlargha asasen ijtima'iy we medeniyetke baghliq amillar seweb bolghan. Yeni din Uyghur élida chiqiwatqan zorawanliq weqelirining nezeriyiwi asasiy emes. Xitay hökümiti Uyghurlardiki ümidsizliktin kélip chiqiwatqan bundaq weqelerni xelq'ara jihadchilargha chétiwalsimu, emeliyette bundaq ehwal mewjut emes.

Aptor mulahizisde, Uyghur élining hazirqi weziyitining kélip chiqishigha xitay hökümitining köchmen yötkesh, pilanliq tughut, ishqa orunlishshtiki kemsitish siyasiti, ishszliq, Uyghurlarning tili, ma'aripi we dinining cheklimige uchrishidek bir qatar amillar üstide tepsiliy toxtalghan. U Uyghur élidiki weziyet heqqide akadémiklar nahayiti yaxshi tetqiqatlarni qiliwatqan bolsimu, biraq gherbning xewpsizlik siyasetlirini chiqiridighan siyasetchiliride ehwalni toluq chüshenmey turup, omumlashturush mesilisi körülüwatqanliqini éytqan. U mundaq dégen :

- Gherb siyasetchiliride ichki jehettin tereqqiy qilip otturigha chqqan bir mesilige özining yerlik mesililiridiki köz qarash boyiche baha béridighan xahish éghir. Köpinche hallarda bu téxi yerlikning tilini bilmeydighan, medeniyitini, tarixini bilmeydighan yaki ijtima'iy, siyasiy arqa körünüshini bilmeydighan kishiler teripidin ipade qilinmaqta. Buningdek qaymuqup qalidighanlar peqetla siyasetchiler emes, dunya weziyitini yaxshi chüshinidighan nurghun nezeriyichilermu mushundaq chetke qéqilghan guruppilarning mesilisini abstrakitlashturup, ularning emeliy ehwalinimu qilchilik eks ettürmeydighan nezeriyilerni otturigha chiqiridu.

Aptor mulahizisi dawamida, gherblik siyaset belgiligüchiler siyaset turghuzghanda, yerliktiki amillar yeni til, tarix we milliy kimlik qatarliq nurghun amillargha ehmiyet bérishi kéreklikini yytqan we mundaq dégen :

- Qaram qilin'ghan xelqlerni tetqiq qiliwatqanlar, gherblik siyasetchilerning dunya qarishi, mesililerni bir terep qilishi we uni türlerge ayrishi toghrimu, dep so'al qoyidu. Bu noqta méning, gherbning Uyghur mesilisige bériwatqan tebirige qaratqan tenqidimning yadrosini teshkil qilidu. Afghanistan, iraq, we bashqa jaylardiki meghlubiyetlerning hemmisi bizning mesililerge bolghan köz qarishimiz üstide qayta oylinishimiz we akadémiklar bilen siyasetchiler arisidiki hemkarliqni téximu kücheytishimiz kéreklikini körsitip turmaqta.

Tetqiqatchi bén shuk maqalisining ikkinchi qismida, Uyghur élidiki milletler munasiwiti we hökümet munasiwiti üstidimu mulahize yürgüzgen. U Uyghur élidiki xitaylar bilen Uyghurlar arisidiki étnik sürkilishning intayin éghirliqini, gerche xitay puqraliri bilen hökümetni pütünley bir gewde dep qarighili bolmisimu, emma hökümetning Uyghur élidiki muqimliqni saqlash üchün milletchilik we menpe'et taktikisini qollinip kelgenliki, yeni xitay milletchilikini hedep teshwiq qilish we xitay köchmenlirini bu yerdiki nimetlerdin menpe'etlendürüsh arqiliq Uyghur élidiki hakimiyitini saqlap kéliwatqanliqini mulahize qilghan.

U, bezi gherblik tetqiqatchilarning, bolupmu dölet xewpszlikige qarashliq organlarda ishleydighan tetqiqatchilarning xitay hökümitining Uyghur élidiki ziddiyetni bir terep qilish usulini amérikining afghanistanda tinchliq saqlash herikitige oxshitishtek xataliqni sadir qilghanliqini bayan qilghan. U bu maqalilerni "Siyasiy nuqta chiqish qilin'ghan, bashqa bir eldiki toqunushni özige tonoshluq bolghan katégoriye ichige kirgüzüp turup, qarshi terepning özini we öz dawasini néme dep qaraydighanliqi diqqetke élinmay turup yézilghan" dep bahalighan. U Uyghur élidiki ziddiyetni rayondiki milletler munasiwiti, milliy kimlik, ijtima'iy, siyasiy arqa körünüsh we millet bilen dölet otturidiki munasiwet qatarliq amillarni diqqetke almay turup bahalighanda, iraq we afghanistanda ötküzgen xataliqning tekrarlinidighanliqini éytqan.

Ben shuk mulahizisi dawamida, hazirqidek bir weziyette Uyghurlar, awam xelqqe hujum qilishni toxtitip, buning ornigha hökümet organlirini nishan qilghanda andin xitayning xelq'arada éytiwatqanlirining yalghanliqini ashkarilighili we xelq'araning xitayni qollishini yoqatqili bolidu, dégen. Undaq bolmaydiken, gherbning bu jehette xitay bilen oxshash meydanda turup qalidighanliqini agahlandurghan.

Aptor ben shuk maqalisi axirida yene, Uyghur élidiki toqunushqa qarap chiqqanda, yerlikning emeliyiti, qaram qilin'ghan xelqlerning emeliyitige oxshash amillarni nezerdin saqit qilishning intayin ziyanliq ikenlikini tekitlep, siyaset chiqarghuchilarni mushuninggha oxshash yerliktiki toqunushlar üstide qarar chiqarghanda uni xelq'araliq toqunushlar bilen oxshash türge qoymasliqqa chaqirghan we oxshash xataliqlar sadir bolushining aldini élish üchün akadémiklar bilen siyasetchiler arisida mewjut bolup turuwatqan hangning yoqitilishi kéreklikini bildürgen.

http://thecessblog.com/2014/10/17/the-xinjiang-conflict-western-response-lessons-for-academics-and-policy-makers-part-ii/

Toluq bet